Mục lục khoá họcĐang ở M4-06
← Khoá Math
0/46 bài đã học xong
Hình học & lượng giác · Bài M4-06 · Bài 6/8 của chương · bài 44/46 của Toán

Circles in the Coordinate Plane

Đường tròn: phương trình, tâm, bán kính, hoàn thành bình phương

Học xong bài này bạn làm được gì
Đọc tâm và bán kính từ dạng chuẩn $(x-h)^2+(y-k)^2=r^2$ trong một nhịp, kể cả khi dấu bị đảo. Hoàn thành bình phương cho một phương trình dạng khai triển — đây là dạng ra đề nhiều nhất của cả cuốn, và cũng là dạng dễ mất điểm nhất vì một dấu trừ. Đi ngược: từ đường kính, từ tiếp tuyến với trục, từ một điểm nằm trên đường tròn, dựng lại phương trình. Và trả lời được câu hỏi “với giá trị nào của tham số thì đây thật sự là một đường tròn”.

Bài này gỡ cho bạn chuyện gì

Dạng chuẩn $(x-h)^2 + (y-k)^2 = r^2$ lưu ba thông tin, và phải đọc chúng như hai câu hỏi tách rời:

- Tâm ở đâu — chỉ phụ thuộc hai số trong ngoặc, và phải đổi dấu. - Bán kính bao nhiêu — chỉ phụ thuộc số bên phải, và số đó là $r^2$, phải khai căn.

Gộp hai câu đó làm một là nguồn của gần hết lỗi ở chủ đề này.

Cần nắm trước khi vào bài

Thuật ngữ của bài — cầm sẵn rồi hãy đọc

Thuật ngữ trong đềTiếng ViệtNhớ thế này
standard formdạng chuẩn$(x-h)^2 + (y-k)^2 = r^2$
centretâm$(h, k)$ — đổi dấu so với số trong ngoặc
radiusbán kính$r$; số bên phải là $r^2$
general formdạng khai triển$x^2+y^2+Dx+Ey+F = 0$
complete the squarehoàn thành bình phươngcách đưa dạng khai triển về dạng chuẩn
tangent to an axistiếp xúc một trụckhoảng cách từ tâm tới trục bằng $r$
chorddây cungđoạn nối hai điểm trên đường tròn; dài nhất là đường kính $2r$

The standard form, read in one pass

Standard form

\[ (x-h)^2+(y-k)^2=r^2 \] is the circle with centre $(h,k)$ and radius $r$. The equation stores $h$, $k$ and $r^2$ — notice that last one: the number on the right is the radius squared.

Every sign in that formula is a subtraction, so a plus sign inside a bracket means a negative coordinate: $(x+4)^2$ is $(x-(-4))^2$, giving $h=-4$.

xy2468-224(3,1)r=4(x-3)2+(y-1)2=16
Giải thích tiếng Việt

Hai câu hỏi tách rời nhau, đừng gộp: tâm ở đâu chỉ phụ thuộc hai số trong ngoặc (và phải đổi dấu), bán kính bao nhiêu chỉ phụ thuộc số bên phải (và phải khai căn). Đề rất hay cài sẵn một phương án đúng tâm nhưng để nguyên $r^2$ làm bán kính — ví dụ ghi bán kính $16$ thay vì $4$.

Completing the square

Real questions almost never hand you standard form. They hand you \[ x^2+y^2+Dx+Ey+F=0 \] and expect you to convert. Group the $x$-terms, group the $y$-terms, and complete each square by adding the square of half the linear coefficient — to both sides.

Ví dụ mẫu

Find the centre and radius of $\;x^2+y^2-6x+8y-11=0$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

Find the radius of $\;2x^2+2y^2-20x+8y-6=0$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.

A shortcut worth carrying: for $x^2+y^2+Dx+Ey+F=0$ the centre is $\left(-\tfrac D2,\,-\tfrac E2\right)$ and $r^2=\tfrac{D^2}{4}+\tfrac{E^2}{4}-F$. It is the same completing-the-square work, already done once and for all.

Lỗi thường gặp

Cộng $9$ và $16$ vào vế trái mà quên cộng vào vế phải. Kết quả là một phương trình khác hẳn, và cái đáng sợ là nó vẫn ra “một đường tròn trông hợp lý” nên không có gì báo động. Viết dấu bằng rồi cộng đồng thời hai vế, đừng làm nhẩm.

Giải thích tiếng Việt

Khi hệ số của $x^2$ không phải $1$ (ví dụ $3x^2+3y^2+\dots$), việc đầu tiên là chia cả phương trình. Nếu hoàn thành bình phương trước rồi mới chia, mọi hằng số cộng thêm đều sai hệ số. Nhớ: chỉ chia được khi hệ số của $x^2$ và $y^2$ bằng nhau — nếu chúng khác nhau thì đó không phải đường tròn.

Building the equation from geometric data

Ví dụ mẫu

The points $(-3,4)$ and $(5,-2)$ are the endpoints of a diameter of a circle. Write the equation of the circle.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A circle has centre $(5,-3)$ and is tangent to the $x$-axis. Write its equation.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Three positions of a point

For a point $P$ and a circle with centre $C$ and radius $r$, compare $CP$ with $r$: \[ CP<r \Rightarrow P \text{ inside},\qquad CP=r \Rightarrow P \text{ on the circle},\qquad CP>r \Rightarrow P \text{ outside}. \] Squaring both sides avoids the radical: just compare $CP^2$ with $r^2$.

Ví dụ mẫu

Does the point $(7,1)$ lie on the circle $(x-3)^2+(y+2)^2=25$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.

Extreme points, chords and axis crossings

Once the centre $(h,k)$ and radius $r$ are known, several “largest / smallest” questions collapse instantly.

On the circle, $x$ ranges over $[\,h-r,\;h+r\,]$ and $y$ ranges over $[\,k-r,\;k+r\,]$. The longest chord is the diameter, $2r$. To find where the circle meets the $x$-axis, set $y=0$ and solve; for the $y$-axis, set $x=0$.

Ví dụ mẫu

For points $(x,y)$ on $\;x^2+y^2-4x+2y-31=0$, what is the greatest possible value of $y$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

The circle $\;x^2+y^2-10x-8y+16=0\;$ crosses the $x$-axis at two points. How far apart are they?

Thử tự làm ra giấy trước đã.

Where a circle meets a line

Substituting the line into the circle turns the geometry into one quadratic. The number of real roots is the number of intersection points, so the discriminant answers “how many” without finding any of them.

For a horizontal line $y=c$, substitution leaves $(x-h)^2=r^2-(c-k)^2$. The right side is positive for two points, zero for tangency, negative for no intersection — which is just the statement that the distance $|c-k|$ from the centre to the line is less than, equal to, or greater than $r$.

Ví dụ mẫu

Where does the line $y=3$ meet the circle $(x-2)^2+(y-1)^2=16$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

Is the point $(1,2)$ inside, on, or outside the circle $\;x^2+y^2+4x-4y-17=0$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Muốn biết một điểm nằm trong hay ngoài đường tròn, đừng vẽ. Thay toạ độ điểm vào vế trái của dạng chuẩn rồi so với $r^2$: nhỏ hơn là trong, bằng là trên, lớn hơn là ngoài. Cách này không cần khai căn lần nào và dùng được cả khi phương trình còn ở dạng khai triển.

Parameters: when is it even a circle?

The existence condition

$x^2+y^2+Dx+Ey+F=0$ has $r^2=\dfrac{D^2+E^2-4F}{4}$. It describes a genuine circle only when $D^2+E^2>4F$. If $D^2+E^2=4F$ the graph is the single point $\left(-\tfrac D2,-\tfrac E2\right)$; if $D^2+E^2<4F$ no point in the plane satisfies it.

Ví dụ mẫu

For what value of $c$ does $\;x^2+y^2+6x-2y=c\;$ describe a circle of radius $4$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

The circle $\;x^2+y^2-10x+4y+c=0\;$ is tangent to the $y$-axis. Find $c$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Câu hỏi “với giá trị nào của $k$ thì bán kính bằng $5$” luôn dẫn tới phương trình theo $r^2$. Rất nhiều bài giải đúng đến $r^2=25$ rồi lại lấy căn thêm một lần nữa, hoặc ngược lại — đặt $r^2=5$. Ghi rõ ra giấy “vế phải là $r^2$” trước khi đặt phương trình.

Giải thích tiếng Việt

Dạng có tham số hầu như luôn quy về đúng một câu: số bên phải sau khi hoàn thành bình phương bằng bao nhiêu. Với $x^2+y^2+Dx+Ey+F=0$, số đó là $\tfrac{D^2}{4}+\tfrac{E^2}{4}-F$. Tính nó ra trước, rồi mới đọc đề xem người ta muốn nó bằng $r^2$ nào.

Ba chỗ mất điểm của dạng này

Cộng vào vế trái mà quên cộng vào vế phải

Hoàn thành bình phương thì mỗi số thêm vào phải cộng cả hai vế. Quên một bên cho ra "một đường tròn trông hợp lý" — không có gì báo lỗi.

Khai căn thêm một lần nữa

Rất nhiều bài giải đúng tới $r^2 = 25$ rồi lại lấy căn thành $r = 5$ khi đề đang hỏi $r^2$, hoặc ngược lại dừng ở $r^2$ khi đề hỏi $r$. Đọc lại câu hỏi sau khi có số.

Hoàn thành bình phương trước khi chia hệ số

Hệ số của $x^2$ và $y^2$ phải bằng $1$ trước đã. Với $2x^2+2y^2-20x+\ldots$, việc đầu tiên là chia cả phương trình cho $2$.

Tự kiểm tra — chữa ngay tại chỗ

Câu 1
What is the radius of the circle in the $xy$-plane with equation $x^{2} + y^{2} - 6x + 8y - 11 = 0$?
Gõ đáp số rồi bấm Kiểm tra.
Câu 2
For what value of the constant $c$ does the equation $x^{2} + y^{2} + 6x - 2y = c$ describe a circle with radius $4$?
  1. $6$
  2. $16$
  3. $26$
  4. $4$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 3
The circle in the $xy$-plane has equation $(x-2)^{2} + (y+3)^{2} = 25$. Which statement about the point $(6,\ 0)$ is true?
  1. The point lies inside the circle.
  2. The point lies on the circle.
  3. The point lies outside the circle.
  4. Its position cannot be determined from the equation.
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.

Tóm tắt bỏ túi

  • $(x-h)^2 + (y-k)^2 = r^2$: tâm $(h,k)$ — đổi dấu số trong ngoặc; số bên phải là $r^2$ — phải khai căn.
  • Đọc hai câu hỏi tách rời: tâm ở đâu, và bán kính bao nhiêu.
  • Hoàn thành bình phương: cộng $\left(\tfrac{\text{hệ số}}{2}\right)^2$ vào cả hai vế.
  • Hệ số $x^2$ khác $1$ thì chia cả phương trình trước, đừng hoàn thành bình phương trước.
  • Đường tắt: tâm $\left(-\tfrac{D}{2}, -\tfrac{E}{2}\right)$, $r^2 = \tfrac{D^2}{4}+\tfrac{E^2}{4}-F$.
  • Điểm trong hay ngoài: thay vào vế trái, so với $r^2$ — không cần khai căn, không cần vẽ.
  • Câu tham số luôn quy về: số bên phải bằng bao nhiêu. Nhớ nó là $r^2$, không phải $r$.
  • Tiếp xúc trục tung $\Rightarrow r = |h|$; tiếp xúc trục hoành $\Rightarrow r = |k|$.

Làm bài tập của bài này

Bộ M4-06 — 18 câu, chấm ngay trên máy, có đáp án từng câu. Vài câu đầu ở mức nền tảng để chắc tay, phần còn lại từ mức đề thật trở lên.

4 dễ7 khó7 rất khó