Mục lục khoá họcĐang ở M1-09
← Khoá Math
0/46 bài đã học xong
Đại số · Bài M1-09 · Bài 9/11 của chương · bài 13/46 của Toán

Linear Inequalities in One Variable

Bất phương trình một ẩn và luật đảo dấu

Học xong bài này bạn làm được gì
Giải mọi bất phương trình bậc nhất một ẩn — kể cả dạng kép, dạng có phân số, dạng chứa giá trị tuyệt đối — mà không bao giờ quên luật đảo dấu, và cũng không đảo dấu ở chỗ không được đảo. Trả lời được nhóm câu “phải đúng điều nào” khi $x$ chỉ bị nhốt trong một khoảng, và xử lý gọn các câu hỏi số nguyên lớn nhất / nhỏ nhất, nơi hướng làm tròn quyết định đúng sai.

Bài này gỡ cho bạn chuyện gì

Bất phương trình bậc nhất giải y hệt phương trình bậc nhất, chỉ thêm đúng một luật: nhân hoặc chia hai vế cho số âm thì đảo chiều dấu.

Ngoài luật đó ra thì không có gì đảo cả — và đây là chỗ học sinh hay đảo nhầm. Dòng $x - 7 < 2$ chỉ cộng $7$ vào hai vế, cho $x < 9$; "có số âm trong bài" không phải lý do để đổi dấu.

Phần thật sự ăn điểm nằm ở cuối bài: câu hỏi "nhiều nhất bao nhiêu hộp", "ít nhất bao nhiêu giờ" — chỗ phải làm tròn theo ngữ cảnh, không theo luật làm tròn số học.

Cần nắm trước khi vào bài

Thuật ngữ của bài — cầm sẵn rồi hãy đọc

Thuật ngữ trong đềTiếng ViệtNhớ thế này
inequalitybất phương trìnhdấu $<$, $\le$, $>$, $\ge$
solution settập nghiệmthường là một khoảng, không phải một số
compound inequalitybất phương trình kép$-4 \le 5 - 3x < 11$ — làm cùng lúc trên ba phần
closed / open circlechấm đặc / chấm rỗngđặc là lấy đầu mút ($\le$, $\ge$)
at least / no less than / minimumít nhất$\ge$
at most / no more than / maximum / budget ofnhiều nhất$\le$
more than / exceedsnhiều hơn$>$ (không lấy bằng)
fewer than / underít hơn$<$
integersố nguyênchỉ được thu tập nghiệm về số nguyên khi đề nói $x$ nguyên

One rule, and only one

Adding or subtracting the same quantity on both sides never changes an inequality. Multiplying or dividing both sides by a positive number never changes it either. Exactly one operation reverses the sign.

If $a<b$ and $k>0$ then $ka<kb$. If $a<b$ and $k<0$ then $ka>kb$.
Nothing else flips: $-8<-3$ stays true after adding $5$ to both sides ($-3<2$), even though negative numbers are involved.

Giải thích tiếng Việt

Chỉ nhân hoặc chia cho số âm mới đảo chiều. Cộng hay trừ một số âm thì không. Học sinh hay đảo nhầm ở dòng $x-7<2$, tưởng “có số âm là phải đổi” — không, dòng đó chỉ cộng $7$ vào hai vế và cho $x<9$. Ghi luật thành một câu: “đổi chiều khi và chỉ khi hệ số nhân là số âm”.

Ví dụ mẫu

Solve $\;-3x+7\ge 22$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

Solve $\;\dfrac{2x-5}{3}<\dfrac{x+1}{2}$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Chia hai vế cho một biểu thức chứa ẩn. Từ $x^2>x$ không được chia cho $x$ để kết luận $x>1$ — dấu của $x$ chưa biết, và $x=-2$ cũng thoả. Trên đề SAT bẫy này xuất hiện ở dạng “chia cho $k$” khi $k$ là tham số chưa biết dấu.

Compound inequalities

A compound inequality $p<E<q$ is two statements at once. The efficient method is to operate on all three parts simultaneously; the same rule applies, and a negative multiplier reverses both signs.

Ví dụ mẫu

Solve $\;-4\le 5-3x<11$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Khi chia bất phương trình kép cho số âm, hai dấu đảo cùng lúc hai đầu mút đổi vai: đầu “$\le$” thành đầu “$\ge$”. Viết lại kết quả theo thứ tự đọc (số nhỏ bên trái) trước khi so với phương án — rất nhiều đáp án nhiễu chỉ là kết quả đúng nhưng viết ngược đầu.

Two solution sets that look different on paper are often the same set, and two that look identical often differ at a single endpoint. Both facts are used to build distractors.

Same set, three notations

\[ x\le 4 \quad\Longleftrightarrow\quad 4\ge x \quad\Longleftrightarrow\quad x\in(-\infty,\,4] . \] A square bracket or a filled dot means the endpoint is a solution; a parenthesis or an open dot means it is not. The endpoint is included exactly when the original sign was $\le$ or $\ge$ — and that status survives every legal step, including a sign reversal.

Ví dụ mẫu

The solution set of a certain inequality is graphed as a filled dot at $-2$ with shading to the right, together with an open dot at $6$ and shading to the left. Write it as one statement, and give the number of integers it contains.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Đổi ngay “$x>\tfrac72$” thành “$x\ge 4$” vì nghĩ đề chỉ quan tâm số nguyên. Hai tập đó khác nhau — $x=3{,}6$ thoả cái đầu, không thoả cái sau. Chỉ được thu về số nguyên khi đề nói $x$ nguyên. Nếu đề hỏi “số nguyên nhỏ nhất”, trả lời $4$ nhưng giữ tập nghiệm nguyên vẹn là $x>\tfrac72$ trên nháp; câu trắc nghiệm ngay sau đó rất hay hỏi lại chính tập nghiệm ấy.

Parameters: always, never, sometimes

Bring an inequality to the shape $mx<n$. The number of solutions is decided by $m$ alone, exactly as it was for equations.

Classification of $mx<n$
  • $m>0$: solution set is $x<\dfrac{n}{m}$.
  • $m<0$: solution set is $x>\dfrac{n}{m}$ (sign reversed).
  • $m=0$ and $n>0$: the statement reads $0<n$, true for every $x$.
  • $m=0$ and $n\le 0$: the statement reads $0<n$, false for every $x$ — no solution.
Ví dụ mẫu

The inequality $\;ax+3<2x+b\;$ is true for every real number $x$, where $a$ and $b$ are constants. What must be true of $a$ and $b$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.

The same table answers the parameter questions that look hardest. “For which $k$ does $kx>8$ have solution set $x<8/k$?” is not a computation: dividing by $k$ reverses the sign precisely when $k<0$, so the answer is $k<0$ — and the case $k=0$, which turns the statement into $0>8$, must be checked separately rather than swept into “$k\neq 0$”. Whenever a letter sits in front of $x$, split into $m>0$, $m<0$, $m=0$ before touching the inequality.

Bounding an expression from a bounded variable

A very common item gives a range for $x$ and asks for the range of a linear expression in $x$. Substitute the two endpoints, then remember that a negative coefficient swaps which endpoint produces the maximum.

Ví dụ mẫu

If $\;-2\le x<5$, what is the full range of $3-2x$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Mẹo kiểm tra nhanh: thay hai đầu mút, được hai số; đầu mút nào mở (dấu ngặt) thì giá trị tương ứng cũng mở. Với hệ số âm, đầu mút trái sinh ra giá trị lớn nhất — đây chính là chỗ ba phương án nhiễu được dựng: đúng hai số nhưng gán nhầm dấu ngặt hoặc nhầm đầu.

Absolute value

For $k>0$: \[ |E|<k \iff -k<E<k ,\qquad\qquad |E|>k \iff E>k \ \text{ or } \ E<-k . \] If $k<0$ the first has no solution and the second holds for every $x$. When the right-hand side contains the variable, split into cases on its sign instead of applying the rule blindly.

Ví dụ mẫu

Solve $\;|2x-7|\le 9$, then solve $\;|3-x|>5$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Nhớ bằng hình: $|E|<k$ là “$E$ cách $0$ chưa tới $k$” — một khoảng kẹp giữa, viết được thành bất phương trình kép. $|E|>k$ là “$E$ cách $0$ quá $k$” — hai tia rời nhau, không bao giờ gộp được thành một dãy $-k>E>k$ (dãy đó vô nghĩa).

Word problems: at least, at most, and rounding

“at least”, “no less than”, “minimum” $\to\ \ge$ “at most”, “no more than”, “maximum”, “budget of” $\to\ \le$
“more than”, “exceeds” $\to\ >$ “fewer than”, “under” $\to\ <$

Ví dụ mẫu

A van weighs $3{,}200$ pounds when empty and carries boxes weighing $45$ pounds each. A bridge allows a total weight of at most $6{,}000$ pounds. What is the greatest number of boxes the van may carry across?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Làm tròn sai hướng. Câu hỏi “nhiều nhất” luôn làm tròn xuống dù phần thập phân là $0{,}9$; câu hỏi “ít nhất” luôn làm tròn lên dù phần thập phân là $0{,}1$. Đừng dùng luật làm tròn số học — dùng ngữ cảnh.

A second family of word problems fixes one quantity and asks how far another may move. The structure is always the same: write the total as a linear expression, impose the stated bound, then translate the numerical answer back into whole objects.

Three lines, every time
  1. Total $=$ fixed part $+$ (rate)(variable part).
  2. Bound: attach $\le$, $\ge$, $<$ or $>$ using the phrase in the passage.
  3. Round in the direction the phrase demands, then verify the boundary case and the one next to it.

Step 3 is not optional: checking $b=62$ and $b=63$ takes five seconds and is the only way to catch an off-by-one.

Giải thích tiếng Việt

Hai câu dễ nhầm nhau: “the greatest number of boxes” và “the number of boxes that makes the weight exceed the limit”. Câu đầu ra $62$, câu sau ra $63$. Cả hai đều xuất hiện trong bốn phương án, nên bước kiểm tra hai giá trị liền kề chính là bước ăn điểm — không phải bước giải bất phương trình.

Ba chỗ mất điểm của dạng này

Đảo dấu khi chỉ cộng trừ

Chỉ nhân hoặc chia cho số âm mới đảo chiều. Từ $-8 < -3$ cộng $5$ vào hai vế vẫn đúng ($-3 < 2$), dù toàn số âm. Ghi luật thành một câu và bám vào đó.

Thu tập nghiệm về số nguyên khi đề không cho phép

Đổi $x > \tfrac72$ thành $x \ge 4$ là sai: $x = 3{,}6$ thoả cái đầu, không thoả cái sau. Chỉ được thu về số nguyên khi đề nói $x$ nguyên. Nếu đề hỏi "số nguyên nhỏ nhất" thì trả lời $4$, nhưng tập nghiệm vẫn là $x > \tfrac72$.

Làm tròn sai hướng

"Nhiều nhất" luôn làm tròn xuống dù phần thập phân là $0{,}9$; "ít nhất" luôn làm tròn lên dù phần thập phân là $0{,}1$. Đừng dùng luật làm tròn số học — dùng ngữ cảnh, rồi thử luôn hai giá trị liền kề.

Tự kiểm tra — chữa ngay tại chỗ

Câu 1
Which of the following is the solution set of $-3x + 7 \ge 22$?
  1. $x \le -5$
  2. $x \ge -5$
  3. $x \le 5$
  4. $x \ge 5$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 2
Which of the following is equivalent to $-4 \le 5 - 3x < 11$?
  1. $-2 < x \le 3$
  2. $-2 \le x < 3$
  3. $3 \le x < -2$
  4. $x \le -2$ or $x > 3$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 3
A delivery van weighs $3{,}200$ pounds when empty and can carry a total weight of at most $5{,}000$ pounds. Each box loaded onto the van weighs $29$ pounds. What is the greatest number of boxes that can be loaded onto the van?
Gõ đáp số rồi bấm Kiểm tra.

Tóm tắt bỏ túi

  • Chỉ nhân hoặc chia cho số âm mới đảo chiều. Cộng trừ thì không, dù có số âm trong bài.
  • Bất phương trình kép: làm cùng lúc trên ba phần; đảo dấu thì hai đầu mút đổi vai, rồi viết lại theo thứ tự đọc.
  • Chấm đặc / dấu $\le$ $\Rightarrow$ lấy đầu mút; chấm rỗng / dấu $<$ $\Rightarrow$ không.
  • Không chia cho biểu thức chứa ẩn hay cho tham số chưa biết dấu.
  • Không thu tập nghiệm về số nguyên trừ khi đề nói $x$ nguyên.
  • "Nhiều nhất" làm tròn xuống, "ít nhất" làm tròn lên — theo ngữ cảnh, không theo luật số học.
  • Xong rồi thử hai giá trị liền kề ($n$ và $n+1$). Đây là bước ăn điểm, vì cả hai số đều có trong phương án.
  • $|E| < k$ là một khoảng kẹp giữa; $|E| > k$ là hai tia rời nhau, không gộp thành dãy được.

Làm bài tập của bài này

Bộ M1-09 — 19 câu, chấm ngay trên máy, có đáp án từng câu. Vài câu đầu ở mức nền tảng để chắc tay, phần còn lại từ mức đề thật trở lên.

4 dễ7 khó8 rất khó