Mục lục khoá họcĐang ở M1-01
← Khoá Math
0/46 bài đã học xong
Đại số · Bài M1-01 · Bài 1/11 của chương · bài 5/46 của Toán

Linear Equations in One Variable

Phương trình bậc nhất một ẩn và biến đổi tương đương

Học xong bài này bạn làm được gì
Giải thành thạo mọi phương trình bậc nhất một ẩn, kể cả dạng có phân số, có mẫu chứa ẩn và có dấu giá trị tuyệt đối. Quan trọng hơn: đọc được một phương trình chứa tham số và trả lời ngay nó có một nghiệm, vô nghiệm hay vô số nghiệm — đây là dạng ra đề ruột ở nửa sau của module. Nhận ra khi nào một nghiệm tìm được phải bị loại.

Bài này gỡ cho bạn chuyện gì

Phương trình bậc nhất một ẩn là thứ bạn đã giải từ lớp 8. Nếu SAT chỉ hỏi "giải phương trình" thì chủ đề này không đáng một bài học. Nhưng đề Digital SAT gần như không hỏi thẳng như vậy nữa.

Cái nó hỏi là: phương trình này có bao nhiêu nghiệm, và với giá trị nào của tham số? Câu đó nằm ở nửa sau module, chỗ phân loại điểm, và nó không cần bạn giải một dòng nào. Ai đâm đầu vào giải sẽ mất hai phút rồi vẫn khoanh sai, vì phương trình đó không giải ra số — nó chỉ có thể vô nghiệm hoặc vô số nghiệm.

Bài này dạy bạn nhìn một phương trình rồi trả lời trong mười giây, thay vì giải nó.

Cần nắm trước khi vào bài

  • Quy tắc chuyển vế đổi dấu và nhân/chia hai vế cho một số khác 0 (chương trình lớp 8).
  • Phá ngoặc có dấu trừ đứng trước: $-4(x+1) = -4x - 4$, không phải $-4x + 4$.
  • Quy đồng mẫu số. Nếu chỗ này còn chậm, làm xong bài này hãy quay lại luyện thêm.

Thuật ngữ của bài — cầm sẵn rồi hãy đọc

Thuật ngữ trong đềTiếng ViệtNhớ thế này
linear equation in one variablephương trình bậc nhất một ẩnsau khi khử mẫu, mọi số hạng chứa $x$ có $x$ mũ một
exactly one solutioncó đúng một nghiệmhệ số của $x$ ở hai vế khác nhau
no solutionvô nghiệmhệ số bằng nhau hằng số khác nhau
infinitely many solutionsvô số nghiệmhệ số bằng nhau hằng số bằng nhau
constanthằng sốchữ cái đại diện một số cố định ($k$, $c$, $a$) — không phải ẩn
least common denominatormẫu số chung nhỏ nhấtnhân mọi số hạng, kể cả vế phải
extraneous solutionnghiệm ngoại lainghiệm rơi vào giá trị làm mẫu bằng $0$, phải loại
absolute valuegiá trị tuyệt đối$

What makes an equation linear

An equation is linear in $x$ when, after all brackets are expanded and all fractions cleared, every term containing $x$ has $x$ to the first power and $x$ never appears inside a denominator, a radical, or an absolute value.

$5x-8=2x+13$ is linear. $x^2-3x=0$ is not (power $2$). $\dfrac{2}{x}=7$ is not as written, but it becomes linear the moment we multiply through by $x$ — with the extra condition $x\neq 0$ carried along.

Giải thích tiếng Việt

Điều đáng nhớ không phải là định nghĩa, mà là hệ quả: một phương trình bậc nhất một ẩn chỉ có thể rơi vào đúng ba khả năng — một nghiệm duy nhất, vô nghiệm, hoặc vô số nghiệm. Không có khả năng thứ tư. Phần lớn câu khó của SAT ở chủ đề này không bắt bạn giải, mà bắt bạn chỉ ra phương trình rơi vào khả năng nào và với giá trị tham số nào.

The solving routine

Work in this order. Skipping straight to “move things across” is where most lost points come from.

  1. Clear fractions — multiply every term by the least common denominator.
  2. Expand all brackets, watching the sign in front of each bracket.
  3. Collect $x$-terms on one side, constants on the other.
  4. Divide by the coefficient of $x$.
  5. Check restrictions if any denominator contained $x$.
Ví dụ mẫu

Solve $\;3(2x-5)-4(x+1)=7$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

Solve $\;\dfrac{x-2}{3}-\dfrac{2x+1}{5}=1$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Nhân LCD nhưng quên nhân cả vế phải. Ở ví dụ trên, vế phải là $1$ — nhân $15$ thành $15$, không phải giữ nguyên $1$.

The three cases — where the marks are

Bring every equation to the form \[ ax+b \;=\; cx+d \qquad\Longleftrightarrow\qquad (a-c)\,x \;=\; d-b . \]

The complete classification
  • $a\neq c$: exactly one solution, $x=\dfrac{d-b}{a-c}$.
  • $a=c$ and $b\neq d$: no solution (the equation reduces to $0=$ nonzero).
  • $a=c$ and $b=d$: infinitely many solutions (it reduces to $0=0$).
Giải thích tiếng Việt

Đọc theo cách này: hệ số của $x$ quyết định có nghiệm duy nhất hay không; hằng số quyết định giữa vô nghiệmvô số nghiệm. Hai câu hỏi tách rời nhau, đừng gộp.

Ví dụ mẫu

For what value of $c$ does $\;4(x-c)=4x-20\;$ have infinitely many solutions?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

For what value of $k$ does $\;kx-3=5x+8\;$ have no solution?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Đề hỏi vô nghiệm mà bạn cho hệ số bằng nhau rồi dừng — phải kiểm tra hai hằng số có khác nhau thật không. Nếu chúng tình cờ bằng nhau thì giá trị đó cho vô số nghiệm, tức là đáp án ngược hẳn.

Denominators that contain the variable

Multiplying by an expression containing $x$ is only valid when that expression is nonzero. Every value that would make a denominator zero must be excluded before solving, and any solution landing on an excluded value is discarded.

Ví dụ mẫu

Solve $\;\dfrac{2x}{x-3}=5$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

Solve $\;\dfrac{x+4}{x-2}=\dfrac{6}{x-2}$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Dạng vừa rồi là bẫy kinh điển: bài giải ra một số rất gọn, học sinh khoanh ngay, nhưng đáp án đúng lại là “no solution”. Cứ thấy mẫu chứa $x$ là ghi điều kiện ra lề trước khi bắt đầu giải.

Absolute value

$|E|=k$ with $k>0$ splits into $E=k$ or $E=-k$. If $k<0$ there is no solution, and if $k=0$ the two branches coincide. When both sides carry absolute values, $|P|=|Q|$ splits into $P=Q$ or $P=-Q$.

Ví dụ mẫu

Solve $\;|3x-7|=11$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

Find the sum of all solutions of $\;|2x-5|=|x+4|$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.

Ba chỗ mất điểm của dạng này

Nhân mẫu số chung mà bỏ quên vế phải

Ở $\dfrac{x-2}{3} - \dfrac{2x+1}{5} = 1$, vế phải là $1$ — nhân $15$ phải thành $15$. Rất nhiều người nhân hai phân số bên trái rồi giữ nguyên số $1$ bên phải. Kết quả ra một số nguyên trông rất "sạch", nên không ai nghi ngờ gì.

Ép hệ số bằng nhau rồi dừng

Đề hỏi vô nghiệm, bạn cho hai hệ số của $x$ bằng nhau rồi khoanh. Còn thiếu một bước: phải kiểm hai hằng số có khác nhau thật không. Nếu chúng bằng nhau thì giá trị đó cho vô số nghiệm — đáp án ngược hẳn, và phương án đó luôn nằm sẵn trong bốn lựa chọn để đón bạn.

Quên điều kiện của mẫu

Mẫu chứa $x$ mà không ghi điều kiện ra lề trước khi giải. Nghiệm ra gọn gàng, bạn khoanh, nhưng nó chính là giá trị bị loại và đáp án đúng là "no solution".

Tự kiểm tra — chữa ngay tại chỗ

Câu 1
Với giá trị nào của $k$ thì phương trình $kx - 12 = 4x + 9$ vô nghiệm?
  1. $-4$
  2. $4$
  3. $9$
  4. $12$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 2
Giải phương trình $\dfrac{x+5}{x-3} = \dfrac{8}{x-3}$.
  1. $x = 3$
  2. $x = 8$
  3. $x = -3$
  4. Phương trình vô nghiệm
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 3
Tổng tất cả các nghiệm của phương trình $|4x - 9| = |x + 6|$ bằng bao nhiêu?
Gõ đáp số rồi bấm Kiểm tra.

Tóm tắt bỏ túi

  • Phương trình bậc nhất một ẩn chỉ có ba khả năng: một nghiệm, vô nghiệm, vô số nghiệm.
  • Đưa về $(a-c)x = d-b$. Hệ số quyết định có nghiệm duy nhất hay không; hằng số quyết định giữa vô nghiệm và vô số nghiệm.
  • Vô nghiệm $= $ hệ số bằng nhau hằng số khác nhau. Thiếu vế sau là sai.
  • Khử mẫu thì nhân mọi số hạng, kể cả vế phải.
  • Mẫu chứa $x$: ghi điều kiện ra lề trước khi giải; nghiệm rơi vào giá trị bị loại thì vứt, đáp án là "no solution".
  • $|E| = k$ tách hai nhánh $E = k$ và $E = -k$; $k < 0$ thì vô nghiệm.
  • Đề hỏi tổng hoặc tích các nghiệm là dấu hiệu có hơn một nhánh — đừng dừng ở nhánh đầu.

Làm bài tập của bài này

Bộ M1-01 — 18 câu, chấm ngay trên máy, có đáp án từng câu. Vài câu đầu ở mức nền tảng để chắc tay, phần còn lại từ mức đề thật trở lên.

4 dễ6 khó8 rất khó