Mục lục khoá họcĐang ở M2-01
← Khoá Math
0/46 bài đã học xong
Toán nâng cao · Bài M2-01 · Bài 1/13 của chương · bài 16/46 của Toán

Exponents, Radicals and Rational Powers

Luỹ thừa, căn thức, số mũ hữu tỉ

Học xong bài này bạn làm được gì
Dùng thành thạo luật số mũ theo cả hai chiều — gộp lại để rút gọn, và tách ra để lộ cái mà đề đang hỏi. Chuyển qua lại giữa căn thức và số mũ hữu tỉ mà không cần suy nghĩ. Viết lại một hàm mũ sang chu kỳ khác ($b^{t/k}$ thành $(b^{1/k})^{t}$) và đọc ra tốc độ tăng trên mỗi đơn vị thời gian. Giải phương trình chứa căn và biết chắc nghiệm nào phải bị loại — bình phương hai vế là phép không thuận nghịch, mọi nghiệm tìm được đều phải thử lại.

Bài này gỡ cho bạn chuyện gì

Luỹ thừa và căn thức là cửa vào của cả chương Toán nâng cao: hàm mũ, phương trình bậc hai, phương trình chứa căn đều đứng trên nó.

Có một quy tắc làm việc tiết kiệm rất nhiều thời gian: gặp biểu thức mũ lạ, đừng đi tìm $x$ ngay. Hãy hỏi "cơ số chung là số nào" rồi viết mọi thứ về cơ số đó. Ba cơ số hay gặp nhất trong đề là $2$ (cùng $4$, $8$, $16$), $3$ (cùng $9$, $27$) và $5$ (cùng $25$).

Cần nắm trước khi vào bài

Thuật ngữ của bài — cầm sẵn rồi hãy đọc

Thuật ngữ trong đềTiếng ViệtNhớ thế này
exponent / powersố mũ / luỹ thừa$b^{n}$
basecơ sốsố bị nâng luỹ thừa
radicalcăn thức$\sqrt[n]{b}$
rational exponentsố mũ hữu tỉ$b^{m/n}$ — mẫu là bậc căn, tử là số mũ
reciprocalnghịch đảo$b^{-n} = \dfrac{1}{b^{n}}$
extraneous rootnghiệm ngoại lainghiệm sinh ra khi bình phương hai vế, phải loại
equivalent formdạng tương đươngcùng giá trị với mọi $x$ hợp lệ
growth factorhệ số tăng trưởngcơ số của hàm mũ; đổi chu kỳ thì nó đổi

The laws, in the form the test uses

Every exponent question on the test is one of these six identities read forwards or backwards. Reading them backwards is the harder half and where the marks sit.

\[ b^{m}b^{n}=b^{m+n}\qquad \frac{b^{m}}{b^{n}}=b^{m-n}\qquad (b^{m})^{n}=b^{mn} \] \[ (ab)^{n}=a^{n}b^{n}\qquad b^{-n}=\frac{1}{b^{n}}\qquad b^{0}=1\;(b\neq 0) \]

Giải thích tiếng Việt

Ba chữ “không” phải thuộc lòng: $b^{m}+b^{n}$ không gộp được; $(a+b)^{n}$ không bằng $a^{n}+b^{n}$; và số mũ âm không làm cơ số âm — $2^{-3}=\tfrac18$ chứ không phải $-8$. Ba lỗi này chiếm phần lớn điểm mất ở chủ đề này, nhiều hơn hẳn các phép biến đổi phức tạp.

Ví dụ mẫu

Simplify $\;\left(\dfrac{2x^{-2}y^{3}}{4x^{4}y^{-1}}\right)^{-2}$ for $x\neq 0$, $y\neq 0$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Số mũ âm ở ngoài ngoặc phải lật cả phân số, kể cả hệ số. $\left(\tfrac12\right)^{-2}=4$, không phải $\tfrac14$ và cũng không phải $-\tfrac14$. Đây là chỗ mất điểm nhiều nhất của dạng rút gọn có ngoặc.

Rational exponents and radicals

The bridge

For $b>0$, \[ b^{1/n}=\sqrt[n]{b},\qquad b^{m/n}=\left(\sqrt[n]{b}\right)^{m}=\sqrt[n]{b^{m}} . \] The denominator is the root; the numerator is the power. They may be taken in either order, so always take the root first — the numbers stay small.

Ví dụ mẫu

Simplify $\;(81x^{12})^{3/4}$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

If $\;x^{3/4}=8\;$ and $x>0$, find $x$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Muốn cô lập $x$ khi $x^{p/q}=c$, hãy nâng hai vế lên số mũ nghịch đảo $q/p$. Đó là cùng một động tác với “chia cho hệ số” ở phương trình bậc nhất — chỉ là ở tầng số mũ. Bấm máy xong nhớ thử ngược lại, vì lật phân số sai là lỗi phổ biến nhất ở đây.

Same base, new period

A question can hand you $A\cdot b^{\,t/k}$ and ask for the growth factor over one unit of $t$, or hand you $A\cdot c^{\,t}$ and ask what happens over $k$ units. Both directions use the same single move.

\[ A\cdot b^{\,t/k}=A\left(b^{1/k}\right)^{t} \qquad\text{and}\qquad A\cdot c^{\,t}=A\left(c^{k}\right)^{t/k}. \] The base changes, the initial value $A$ never does.

Ví dụ mẫu

A culture is modelled by $\;P(t)=180\cdot 9^{\,t/2}$, where $t$ is measured in hours. Write an equivalent expression that shows the hourly growth factor.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Đổi chu kỳ là việc của cơ số, không phải của hệ số đứng trước. Viết $90\cdot 9^{t}$ vì đã “chia đôi” số $180$ là sai ngay ở $t=0$: giá trị ban đầu phải giữ nguyên $180$. Thử $t=0$ là cách kiểm tra nhanh nhất cho mọi câu viết lại hàm mũ.

Ví dụ mẫu

Solve $\;9^{\,x+1}=27^{\,x-1}$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.

Radical equations and the roots you must throw away

Squaring both sides is legal, but it is not reversible: $-3$ and $3$ have the same square, so a squared equation can carry solutions the original never had. Those are extraneous.

The routine
  1. Isolate one radical on its own side.
  2. Square. If a radical survives, isolate and square again.
  3. Solve the polynomial equation you now have.
  4. Substitute every root into the original equation. Not into the squared one.

A faster filter: $\sqrt{\;\cdot\;}$ is never negative, so if the equation reads $\sqrt{E}=x-4$, any solution must satisfy $x-4\geq 0$ before anything else.

Ví dụ mẫu

Solve $\;\sqrt{2x+7}=x-4$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

Solve $\;\sqrt{x+5}-\sqrt{x}=1$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Bình phương $(1+\sqrt{x})$ thành $1+x$ là lỗi chết người: mất hẳn số hạng chéo $2\sqrt{x}$. Mất nó thì phương trình rút gọn thành $5=1$ và học sinh kết luận “vô nghiệm” — trong khi đáp án đúng là $x=4$. Cứ bình phương một tổng là phải viết đủ ba số hạng.

Expressions you cannot evaluate

Many hard items give a value like $2^{x}=7$ and ask for another power. You are not meant to find $x$. You are meant to rewrite the target so the given block appears inside it.

Ví dụ mẫu

If $\;2^{x}=7$, what is the value of $4^{\,x+1}$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

For $x>0$, write $\;\dfrac{\sqrt{x^{5}}\cdot x^{1/2}}{x^{-1/4}}\;$ in the form $x^{n}$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Quy tắc làm việc: gặp biểu thức mũ lạ, đừng tìm $x$. Hãy hỏi “cơ số chung là số nào” rồi viết mọi thứ về cơ số đó. Ba cơ số hay gặp nhất trong đề là $2$ (cùng $4$, $8$, $16$), $3$ (cùng $9$, $27$) và $5$ (cùng $25$, $125$). Nhận ra $8=2^{3}$ trong nửa giây là đủ để câu này thành câu $30$ giây.

Ba chỗ mất điểm của dạng này

Số mũ âm ngoài ngoặc mà chỉ lật phần chữ

$\left(\tfrac12\right)^{-2} = 4$, không phải $\tfrac14$ và cũng không phải $-\tfrac14$. Số mũ âm ở ngoài ngoặc lật cả phân số, kể cả hệ số. Đây là chỗ mất điểm nhiều nhất của dạng rút gọn.

Đổi chu kỳ bằng cách chia hệ số

Đổi chu kỳ là việc của cơ số, không phải của hệ số đứng trước. Viết $90 \cdot 9^{t}$ vì "chia đôi" số $180$ là sai ngay tại $t = 0$: giá trị ban đầu phải giữ nguyên $180$. Thử $t = 0$ là bắt được lỗi này trong ba giây.

Ba chữ "không" phải thuộc lòng

$b^{m} + b^{n}$ không gộp được. $(a+b)^{n}$ không bằng $a^{n} + b^{n}$. Số mũ âm không làm cơ số âm — $2^{-3} = \tfrac18$ chứ không phải $-8$.

Tự kiểm tra — chữa ngay tại chỗ

Câu 1
What is the value of $(81x^{12})^{3/4}$ for $x > 0$?
  1. $27x^{9}$
  2. $27x^{16}$
  3. $60.75x^{9}$
  4. $243x^{9}$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 2
What is the value of $\left(\dfrac{2}{3}\right)^{-2}$?
  1. $-\dfrac{4}{9}$
  2. $\dfrac{4}{9}$
  3. $\dfrac{9}{4}$
  4. $-\dfrac{9}{4}$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 3
A quantity is modeled by $A(t) = 180 \cdot 9^{\,t}$, where $t$ is measured in years. Which expression gives the same model in terms of $h$, the number of half-years, where $t = \dfrac{h}{2}$?
  1. $90 \cdot 3^{\,h}$
  2. $180 \cdot 3^{\,h}$
  3. $180 \cdot 9^{\,2h}$
  4. $90 \cdot 9^{\,h}$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.

Tóm tắt bỏ túi

  • Sáu luật: $b^{m}b^{n} = b^{m+n}$ · $\dfrac{b^{m}}{b^{n}} = b^{m-n}$ · $(b^{m})^{n} = b^{mn}$ · $(ab)^{n} = a^{n}b^{n}$ · $b^{-n} = \dfrac{1}{b^{n}}$ · $b^{0} = 1$.
  • $b^{m/n}$: mẫu là bậc căn, tử là số mũ. Luôn lấy căn trước — số nhỏ hơn hẳn.
  • Số mũ âm $\Rightarrow$ nghịch đảo, không phải làm cho âm. Ngoài ngoặc thì lật cả phân số.
  • Ba chữ "không": $b^{m}+b^{n}$ không gộp · $(a+b)^{n} \neq a^{n}+b^{n}$ · số mũ âm không làm cơ số âm.
  • Gặp mũ lạ thì hỏi "cơ số chung là số nào" trước, đừng tìm $x$ ngay.
  • Đổi chu kỳ đổi CƠ SỐ, không đổi hệ số. Thử $t = 0$ để soát.
  • $x^{p/q} = c$ thì nâng hai vế lên số mũ nghịch đảo $q/p$.
  • Phương trình chứa căn: cô lập căn → bình phương → giải → thay lại vào phương trình GỐC để loại nghiệm ngoại lai.

Làm bài tập của bài này

Bộ M2-01 — 18 câu, chấm ngay trên máy, có đáp án từng câu. Vài câu đầu ở mức nền tảng để chắc tay, phần còn lại từ mức đề thật trở lên.

4 dễ7 khó7 rất khó