Mục lục khoá họcĐang ở M2-10
← Khoá Math
0/46 bài đã học xong
Toán nâng cao · Bài M2-10 · Bài 10/13 của chương · bài 25/46 của Toán

Exponential Growth and Decay

Hàm mũ: tăng trưởng và suy giảm theo phần trăm

Học xong bài này bạn làm được gì
Đọc và viết được mô hình $f(t)=a\cdot b^{t}$: nhận ra $a$ là giá trị ban đầu, $b$ là hệ số nhân mỗi kì, và chuyển qua lại giữa “tăng $r$ phần trăm” với $b=1+r$ (hay $b=1-r$ khi giảm). Quan trọng hơn: xử lí được mô hình có chu kì khác đơn vị thời gian — $b^{t/k}$ — và nhận ra hai biểu thức khác hình thức nhưng cùng một hàm. Phân biệt dứt khoát mô hình cộng một lượng cố định với mô hình nhân một hệ số cố định.

Bài này gỡ cho bạn chuyện gì

Phân biệt cốt lõi của cả chủ đề, và nó gói trong một câu:

Mô hình tuyến tính CỘNG thêm cùng một LƯỢNG mỗi kỳ. Mô hình mũ NHÂN với cùng một HỆ SỐ mỗi kỳ.

Đề thật hay mô tả bằng lời chứ không cho công thức, nên nhận ra được câu nào thuộc loại nào là nửa số điểm của chủ đề. Với một bảng số, cách kiểm nhanh nhất là thử tỉ số trước — một phép chia, và nó đưa luôn cho bạn cơ số $b$.

Cần nắm trước khi vào bài

Thuật ngữ của bài — cầm sẵn rồi hãy đọc

Thuật ngữ trong đềTiếng ViệtNhớ thế này
exponential modelmô hình mũ$f(t) = a \cdot b^{\,t}$
initial valuegiá trị ban đầu$a$, tức $f(0)$
growth / decay factorhệ số tăng / giảm$b$; $b>1$ tăng, $0
percent change per periodphần trăm đổi mỗi kỳ$b-1$ viết dạng phần trăm
doubling timethời gian nhân đôikỳ hạn để giá trị gấp đôi
half-lifechu kỳ bán rãkỳ hạn để giá trị còn một nửa
equivalent formdạng tương đươngcùng hàm, viết bằng cơ số khác
compound interestlãi kép$A = P(1 + r/n)^{nt}$

The two numbers in an exponential model

Every exponential model on the test has the shape \[ f(t)=a\cdot b^{t},\qquad a\neq0,\; b>0,\; b\neq1 . \] Here $a=f(0)$ is the value at the start, and $b$ is the number the quantity is multiplied by during each unit of $t$.

$b>1$ means growth; $0<b<1$ means decay. The percent change per period is $b-1$ written as a percent: $b=1.12$ is $+12\%$, and $b=0.85$ is $-15\%$.

Ví dụ mẫu

A population of $4{,}000$ increases by $12\%$ each year. Write the model and find the population after $3$ years, rounded to the nearest whole number.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A delivery van bought for $12{,}000$ dollars loses $30\%$ of its value every year. What is it worth after $2$ years?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Ba cách viết sai hệ số cho câu “giảm $15\%$ mỗi năm”: $1.15$ (nhầm giảm thành tăng), $0.15$ (lấy phần mất thay vì phần còn lại), $-0.15$ (số âm, hàm mũ không nhận). Hệ số đúng là $0.85$. Cả ba số sai đó đều nằm sẵn trong bốn phương án.

Giải thích tiếng Việt

Phân biệt cốt lõi của cả chủ đề: mô hình tuyến tính cộng thêm cùng một lượng mỗi kì, mô hình nhân với cùng một hệ số mỗi kì. Đề thật hay mô tả bằng lời — “increases by $200$ each year” là tuyến tính, “increases by $8\%$ each year” là mũ. Chỉ một chữ khác nhau nhưng đổi hẳn dạng hàm.

Reading the model off a table

Consecutive outputs with a constant difference come from a linear model; consecutive outputs with a constant ratio come from an exponential one. Test the ratio first — it is a single division, and it hands you $b$ immediately.

Ví dụ mẫu

A function $f$ satisfies $f(1)=18$, $f(2)=27$, $f(3)=40.5$ and $f(4)=60.75$. Write $f$ in the form $a\cdot b^{t}$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Lấy luôn số đầu tiên của bảng làm $a$. Chữ $a$ là $f(0)$, mà bảng ở trên bắt đầu từ $f(1)$ — phải chia ngược cho $b$ một lần: $a=18/1.5=12$, không phải $18$. Cùng lỗi này xuất hiện khi bảng bắt đầu từ năm $2020$ mà mô hình lại tính $t$ từ $2018$.

Changing the clock: a period that is not one unit

When the quantity multiplies by $b$ once every $k$ units of time, the model is \[ f(t)=a\cdot b^{\,t/k}. \] Reading it backwards: the number in the base is the factor for one full period of length $k$, not for one unit of $t$.

Ví dụ mẫu

$V(t)=5000(1.06)^{2t}$ gives the value of an account after $t$ years. By what percent does the account grow in one year, to the nearest tenth?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

$f(t)=960\left(\tfrac12\right)^{t/5}$ gives the grams of a substance remaining after $t$ days. How much remains after $20$ days?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Đọc $\left(\tfrac12\right)^{t/5}$ thành “mỗi ngày còn một nửa”. Số $\tfrac12$ là hệ số cho trọn $5$ ngày. Muốn hệ số mỗi ngày thì phải lấy $\left(\tfrac12\right)^{1/5}\approx0.871$, tức giảm khoảng $12.9\%$ một ngày — khác hẳn.

Equivalent forms of the same function

Because $\left(b^{m}\right)^{n}=b^{mn}$, one exponential function has many faces. Questions that ask “which of the following is equivalent” are pure exponent algebra.

Ví dụ mẫu

Which expression is equivalent to $\;1200(1.21)^{x}$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Câu “equivalent form” luôn giải được bằng cách nhìn cơ số: hỏi “số này có phải luỹ thừa của một số đẹp hơn không”. $1.21=1.1^{2}$, $2.25=1.5^{2}$, $8=2^{3}$, $0.25=0.5^{2}$. Nhận ra cặp đó xong thì phần còn lại chỉ là chuyển số mũ.

Doubling, tripling, half-life

“Doubles every $k$ units” means $b=2$ with the exponent $t/k$; “half-life $k$” means $b=\tfrac12$ with the same exponent. If the period itself is unknown, one data point pins it down.

Ví dụ mẫu

A quantity is modelled by $f(t)=25\,(2)^{t/k}$ and $f(24)=400$. What is $k$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A bacterial culture doubles every $3$ hours. There are $150$ cells at $t=0$. How many are there after $12$ hours?

Thử tự làm ra giấy trước đã.

Recovering the model, and racing a line

Two data points determine $a$ and $b$ completely: $a$ comes from $f(0)$, and $b$ comes from the ratio of two values.

Ví dụ mẫu

For $f(x)=a\cdot b^{x}$ with $b>0$, $f(0)=5$ and $f(3)=320$. What is $b$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

An investment grows exponentially from $500$ dollars to $605$ dollars over two years. By what percent does it grow each year?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

$h(t)=100+40t$ and $p(t)=100(1.3)^{t}$ start at the same value. What is the least integer $t$ for which $p(t)>h(t)$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Ví dụ trên là hình ảnh nên nhớ của cả chủ đề: mô hình mũ khởi đầu chậm hơn mô hình tuyến tính, thua trong vài kì đầu, rồi vượt hẳn và không bao giờ bị bắt kịp nữa. Câu hỏi “sau bao lâu thì vượt” luôn giải bằng cách lập bảng vài giá trị nguyên, không cần logarit.

Ba chỗ mất điểm của dạng này

Ba cách viết sai hệ số cho "giảm $15\%$ mỗi năm"

$1{,}15$ (nhầm giảm thành tăng) · $0{,}15$ (lấy phần mất thay vì phần còn lại) · $-0{,}15$ (số âm, hàm mũ không nhận). Hệ số đúng là $0{,}85$.

Lấy luôn số đầu bảng làm $a$

$a$ là $f(0)$. Bảng bắt đầu từ $f(1)$ thì phải chia ngược cho $b$ một lần. Đây là lỗi lặp lại ở rất nhiều câu, vì bảng của đề hiếm khi bắt đầu ở $0$.

Đọc sai chu kỳ trong số mũ

$\left(\tfrac12\right)^{t/5}$ không phải "mỗi ngày còn một nửa". Số $\tfrac12$ là hệ số cho trọn 5 ngày. Muốn hệ số mỗi ngày thì lấy $\left(\tfrac12\right)^{1/5} \approx 0{,}871$, tức giảm khoảng $12{,}9\%$ một ngày.

Tự kiểm tra — chữa ngay tại chỗ

Câu 1
A delivery van purchased for $\$12{,}000$ loses $30\%$ of its value each year. Which function models the van's value $V$, in dollars, after $t$ years?
  1. $V(t) = 12000(0.3)^{\,t}$
  2. $V(t) = 12000(0.7)^{\,t}$
  3. $V(t) = 12000(1.3)^{\,t}$
  4. $V(t) = 12000(-0.3)^{\,t}$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 2
An exponential function $f$ is defined by $f(x) = a \cdot b^{\,x}$, where $a$ and $b$ are constants. Given that $f(1) = 18$ and $f(2) = 27$, what is the value of $a$?
Gõ đáp số rồi bấm Kiểm tra.
Câu 3
The mass of a radioactive sample is modeled by $M(t) = 80\left(\dfrac{1}{2}\right)^{t/5}$, where $t$ is measured in days. Which statement about the sample is true?
  1. The sample loses half its mass each day.
  2. The sample loses half its mass every $5$ days.
  3. The sample loses $5\%$ of its mass each day.
  4. The sample loses half its mass every $10$ days.
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.

Tóm tắt bỏ túi

  • Tuyến tính CỘNG cùng một lượng; mũ NHÂN cùng một hệ số. Với bảng số, thử tỉ số trước.
  • $f(t) = a \cdot b^{\,t}$: $a$ là giá trị ban đầu $f(0)$, $b$ là hệ số mỗi kỳ.
  • $b = 1 + r$ với $r$ mang dấu. Tăng $12\%$ → $1{,}12$. Giảm $15\%$ → $0{,}85$, không phải $0{,}15$.
  • Dữ kiện không bắt đầu ở $t=0$ thì phải chia ngược cho $b$ để lấy $a$.
  • Trong $a \cdot b^{\,t/k}$, hệ số $b$ ứng với trọn $k$ đơn vị thời gian — đó là chu kỳ nhân đôi hoặc bán rã.
  • Câu equivalent form: hỏi "cơ số này có phải luỹ thừa của một số đẹp hơn không". $1{,}21 = 1{,}1^2$ · $2{,}25 = 1{,}5^2$ · $8 = 2^3$ · $0{,}25 = 0{,}5^2$.
  • Mô hình mũ khởi đầu chậm hơn tuyến tính, thua vài kỳ đầu, rồi vượt hẳn và không bao giờ bị bắt kịp.

Làm bài tập của bài này

Bộ M2-10 — 18 câu, chấm ngay trên máy, có đáp án từng câu. Vài câu đầu ở mức nền tảng để chắc tay, phần còn lại từ mức đề thật trở lên.

3 dễ7 khó8 rất khó