Mục lục khoá họcĐang ở M4-03
← Khoá Math
0/46 bài đã học xong
Hình học & lượng giác · Bài M4-03 · Bài 3/8 của chương · bài 41/46 của Toán

The Pythagorean Theorem and Triples

Định lý Pythagoras và các bộ ba đặc biệt

Học xong bài này bạn làm được gì
Dùng $a^2+b^2=c^2$ trôi chảy ở cả hai chiều: tìm cạnh thiếu, và dùng chiều ngược lại để kiểm tra một tam giác có vuông hay không, hay tù hay nhọn. Nhận ra bốn bộ ba $3$-$4$-$5$, $5$-$12$-$13$, $8$-$15$-$17$, $7$-$24$-$25$ cùng mọi bội của chúng — nhận ra trong hai giây thay vì bấm máy nửa phút. Xử lý được dạng đề không cho cạnh mà cho diện tích hoặc chu vi, và dạng đường chéo trong không gian ba chiều.

Bài này gỡ cho bạn chuyện gì

Định lý Pythagoras chạy hai chiều, và cả hai chiều đều được hỏi:

- Trái sang phải: biết hai cạnh, tính cạnh còn lại. - Phải sang trái: ba số thoả $a^2+b^2=c^2$ thì tam giác chắc chắn vuông — không cần đo góc, không cần nhìn hình.

Bốn bộ ba đáng thuộc, cùng mọi bội của chúng: 3-4-5 · 5-12-13 · 8-15-17 · 7-24-25.

Nhưng bộ ba chỉ là công cụ tăng tốc, không phải luật: phải thoả hai điều kiện cùng lúc — tam giác phải vuông, và số lớn nhất trong bộ phải là cạnh huyền.

Cần nắm trước khi vào bài

Thuật ngữ của bài — cầm sẵn rồi hãy đọc

Thuật ngữ trong đềTiếng ViệtNhớ thế này
hypotenusecạnh huyềncạnh dài nhất, đối diện góc vuông — luôn là $c$
legcạnh góc vuônghai cạnh kề góc vuông
Pythagorean triplebộ ba Pythagorasba số nguyên thoả $a^2+b^2=c^2$
converseđịnh lý đảodùng để phân loại tam giác
distance formulacông thức khoảng cách$\sqrt{(x_2-x_1)^2+(y_2-y_1)^2}$
space diagonalđường chéo không gian$\sqrt{\ell^2+w^2+h^2}$
acute / right / obtusenhọn / vuông / tùso $a^2+b^2$ với $c^2$

The theorem, and which letter is $c$

Statement and converse

In a triangle with sides $a$, $b$, $c$ where $c$ is the longest side: \[a^2+b^2=c^2 \iff \text{the angle opposite }c\text{ is a right angle}.\] The arrow runs both ways. Left to right computes a missing side; right to left proves the triangle is right without measuring anything.

BCAcab

In the figure the right angle sits at $B$, so the hypotenuse is the side opposite $B$, namely $AC$ — labelled $b$ here on purpose. The hypotenuse is not “the letter $c$” and not “the side drawn slanted”; it is the side across from the right angle, and it is always the longest of the three.

Lỗi thường gặp

Cắm số vào $a^2+b^2=c^2$ theo thứ tự đề cho. Nếu đề cho cạnh huyền $26$ và một cạnh góc vuông $10$ mà bạn viết $26^2+10^2=c^2$, kết quả $\sqrt{776}\approx27{,}9$ trông hoàn toàn bình thường — không có gì báo động. Việc đầu tiên luôn là khoanh tròn cạnh huyền, rồi mới viết phương trình.

Ví dụ mẫu

A right triangle has legs $15$ and $20$. Find the hypotenuse.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A right triangle has hypotenuse $25$ and one leg $7$. Find the other leg.

Thử tự làm ra giấy trước đã.

The triples, and the trap inside them

Memorise these four and every multiple: \[3\text{-}4\text{-}5,\qquad 5\text{-}12\text{-}13,\qquad 8\text{-}15\text{-}17,\qquad 7\text{-}24\text{-}25.\] Multiples seen constantly: $6$-$8$-$10$, $9$-$12$-$15$, $12$-$16$-$20$, $10$-$24$-$26$, $15$-$36$-$39$, $16$-$30$-$34$.

Giải thích tiếng Việt

Bộ ba chỉ là công cụ tăng tốc, không phải luật. Hai điều kiện phải thoả cùng lúc mới dùng được: tam giác phải vuông, và con số lớn nhất trong bộ phải là cạnh huyền. Tam giác có hai cạnh $3$ và $5$ không tự động có cạnh thứ ba là $4$ — nếu $5$ là cạnh huyền thì cạnh kia là $4$, nhưng nếu $3$ và $5$ đều là cạnh góc vuông thì cạnh huyền là $\sqrt{34}$. Đọc kỹ xem $5$ đứng ở đâu.

Ví dụ mẫu

A right triangle has legs of length $x$ and $x+2$, and hypotenuse $10$. Find $x$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.

Distance in the plane, diagonals in space

Two formulas that are one formula

\[d=\sqrt{(x_2-x_1)^2+(y_2-y_1)^2}\qquad\text{(plane)},\] \[d=\sqrt{\ell^2+w^2+h^2}\qquad\text{(space diagonal of a box)}.\] The second follows from applying the first twice: the base diagonal is $\sqrt{\ell^2+w^2}$, and that diagonal together with the height forms a second right triangle.

hwd
Ví dụ mẫu

A rectangular box measures $6$ by $6$ by $7$. Find the length of its space diagonal.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

Find the distance between $(3,-4)$ and $(-5,11)$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.

When the question gives area or perimeter instead

Most exam questions on this topic never hand over two sides. They hand over one side plus an area, or a hypotenuse plus a perimeter, and expect the algebra to be done first.

Ví dụ mẫu

A right triangle has one leg of length $5$ and area $30$. Find its hypotenuse.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A right triangle has hypotenuse $13$ and perimeter $30$. Find its area.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Ví dụ vừa rồi là mẫu tư duy đáng học nhất của chương: đề hỏi diện tích, mà diện tích chỉ cần tích $ab$, nên đừng đi tìm $a$ và $b$ riêng lẻ. Hằng đẳng thức $(a+b)^2=a^2+2ab+b^2$ biến “tổng và tổng bình phương” thành “tích” trong một dòng. Cứ thấy đề cho chu vi cùng cạnh huyền là nghĩ ngay tới phép bình phương tổng này.

Ví dụ mẫu

A chord of a circle has length $16$, and the radius of the circle is $10$. How far is the chord from the centre?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
O108

The converse as a classifier

Sharp, square or blunt

Let $c$ be the longest side. Compare $a^2+b^2$ with $c^2$: \[a^2+b^2>c^2\Rightarrow\text{acute},\qquad a^2+b^2=c^2\Rightarrow\text{right},\qquad a^2+b^2<c^2\Rightarrow\text{obtuse}.\] Before any of that, check the triangle exists at all: the two shorter sides must add to more than the longest.

Ví dụ mẫu

Classify the triangle with sides $9$, $12$ and $16$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

So $a^2+b^2$ với bình phương của một cạnh không phải cạnh dài nhất. Với bộ $9,12,16$, nếu lấy $9^2+16^2$ so với $12^2$ thì ra $337>144$ và bạn kết luận “nhọn” — sai hẳn. Phép so sánh chỉ có nghĩa khi $c$ là cạnh dài nhất, vì góc lớn nhất luôn đối diện cạnh dài nhất.

Giải thích tiếng Việt

Hình trong đề vẽ không theo tỉ lệ, nên không được nhìn hình để đoán tam giác vuông hay tù. Dữ kiện duy nhất dùng được là ba con số. Ngược lại, khi ba số thoả $a^2+b^2=c^2$ thì tam giác vuông chắc chắn, dù hình vẽ trông tù đến đâu — và lúc đó diện tích tính ngay bằng nửa tích hai cạnh góc vuông, không cần dựng đường cao.

Ba chỗ mất điểm của dạng này

Cắm số vào công thức theo thứ tự đề cho

Nếu đề cho cạnh huyền $26$ và một cạnh góc vuông $10$ mà bạn viết $26^2+10^2 = c^2$ thì ra $\sqrt{776} \approx 27{,}9$ — một con số trông hoàn toàn bình thường. Xác định cạnh nào là cạnh huyền TRƯỚC: nó là cạnh dài nhất, đối diện góc vuông.

So $a^2+b^2$ với bình phương của một cạnh không phải cạnh dài nhất

Với bộ $9, 12, 16$: lấy $9^2 + 16^2$ so với $12^2$ thì ra $337 > 144$ và bạn kết luận "nhọn" — sai. Luôn để cạnh dài nhất một mình một vế.

Đi tìm từng cạnh khi đề chỉ cần tích của chúng

Đề hỏi diện tích thì chỉ cần $ab$, không cần $a$ và $b$ riêng lẻ. Hằng đẳng thức $(a+b)^2 = a^2+b^2+2ab$ thường cho $ab$ ngay từ chu vi và cạnh huyền.

Tự kiểm tra — chữa ngay tại chỗ

Câu 1
A right triangle has a hypotenuse of length $26$ and one leg of length $10$. What is the length of the other leg?
Gõ đáp số rồi bấm Kiểm tra.
Câu 2
A triangle has sides of length $9$, $12$, and $16$. Which of the following best describes the triangle?
  1. Acute
  2. Right
  3. Obtuse
  4. These lengths cannot form a triangle.
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 3
A rectangular box measures $4$ centimeters by $4$ centimeters by $7$ centimeters. What is the length, in centimeters, of the longest straight rod that can fit inside the box?
Gõ đáp số rồi bấm Kiểm tra.

Tóm tắt bỏ túi

  • $a^2+b^2 = c^2$ chạy hai chiều: tính cạnh thiếu, chứng minh tam giác vuông.
  • Xác định cạnh huyền trước — nó là cạnh dài nhất. Cạnh góc vuông luôn ngắn hơn cạnh huyền.
  • Thuộc bốn bộ ba và mọi bội: 3-4-5 · 5-12-13 · 8-15-17 · 7-24-25. Hay gặp: $6$-$8$-$10$, $9$-$12$-$15$, $10$-$24$-$26$.
  • Bộ ba chỉ dùng được khi tam giác thật sự vuông và số lớn nhất là cạnh huyền.
  • Định lý đảo phân loại: $a^2+b^2$ so với $c^2$ — lớn hơn → nhọn · bằng → vuông · nhỏ hơn → tù. Luôn để cạnh dài nhất một mình một vế.
  • Khoảng cách trong mặt phẳng $\sqrt{(\Delta x)^2+(\Delta y)^2}$; đường chéo khối $\sqrt{\ell^2+w^2+h^2}$ — chính là Pythagoras hai lần.
  • Đề hỏi diện tích thì chỉ cần tích $ab$ — dùng $(a+b)^2 = a^2+b^2+2ab$, đừng tìm từng cạnh.

Làm bài tập của bài này

Bộ M4-03 — 21 câu, chấm ngay trên máy, có đáp án từng câu. Vài câu đầu ở mức nền tảng để chắc tay, phần còn lại từ mức đề thật trở lên.

4 dễ8 khó9 rất khó