Mục lục khoá họcĐang ở M3-02
← Khoá Math
0/46 bài đã học xong
Xử lý số liệu · Bài M3-02 · Bài 2/10 của chương · bài 30/46 của Toán

Percentages

Phần trăm: tăng, giảm, và phần trăm của phần trăm

Học xong bài này bạn làm được gì
Bỏ hẳn thói quen tính phần trăm bằng quy tắc tam suất và chuyển sang hệ số nhân: tăng $p\%$ là nhân $1+\tfrac{p}{100}$, giảm $p\%$ là nhân $1-\tfrac{p}{100}$. Khi đã ở dạng hệ số nhân thì hai lần thay đổi liên tiếp chỉ là một phép nhân, và việc tìm ngược giá gốc chỉ là một phép chia — không cần đặt ẩn. Phân biệt dứt khoát ba thứ hay bị gộp làm một: phần trăm của một phần trăm, phần trăm thay đổi, và điểm phần trăm. Nhìn ra mốc so sánh (base) mà đề đang dùng, vì mọi câu khó của chủ đề này đều xoay quanh việc đổi mốc giữa chừng.

Bài này gỡ cho bạn chuyện gì

Cả chủ đề này gọn lại thành một câu: đừng cộng trừ phần trăm, hãy nhân hệ số.

Học sinh quen tính "tăng $30\%$ rồi giảm $10\%$ là tăng $20\%$" — sai, vì hai lần thay đổi lấy hai mốc khác nhau. Nhân hệ số thì đúng mọi lần: $1{,}30 \times 0{,}90 = 1{,}17$, tức tăng $17\%$.

Và một chỗ trực giác đánh lừa mạnh nhất: tăng $60\%$ rồi giảm $60\%$ KHÔNG về chỗ cũ — lần giảm lấy mốc là con số đã lớn hơn.

Cần nắm trước khi vào bài

Thuật ngữ của bài — cầm sẵn rồi hãy đọc

Thuật ngữ trong đềTiếng ViệtNhớ thế này
percentphần trăm$\dfrac{p}{100}$
multiplierhệ số nhântăng $p\%$ → $1+\dfrac{p}{100}$; giảm $p\%$ → $1-\dfrac{p}{100}$
percent increase / decreasetăng / giảm phần trămluôn tính trên giá trị gốc
percentage pointđiểm phần trăm$7{,}5\%$ xuống $6{,}0\%$ là giảm 1,5 điểm, và là giảm 20%
percent ofphần trăm của$80$ là $160\%$ của $50$
percent greater thanlớn hơn bao nhiêu phần trăm$80$ lớn hơn $50$ 60%
successive changesthay đổi liên tiếpnhân các hệ số, không cộng
reverse a percent changetính ngượcphải chia, không cộng ngược phần trăm

Percent as a multiplier

“Per cent” means “per hundred”: $p\%$ of a quantity $Q$ is $\dfrac{p}{100}\cdot Q$. Three questions cover almost every basic case, and each one is a single equation.

The one equation, read three ways

\[ \text{part}=\frac{p}{100}\times\text{whole}. \]

  • What is $32\%$ of $250$? $\frac{32}{100}(250)=80$.
  • $18$ is what percent of $45$? $18=\frac{p}{100}(45)\Rightarrow p=40$.
  • $63$ is $35\%$ of what number? $63=\frac{35}{100}W\Rightarrow W=180$.

Increase by $p\%$: multiply by $1+\tfrac{p}{100}$. Decrease by $p\%$: multiply by $1-\tfrac{p}{100}$. A final value that is $q\%$ of the original corresponds to multiplying by $\tfrac{q}{100}$ — so a multiplier of $0.96$ is “$96\%$ of the original”, i.e.\ a $4\%$ decrease. Do not confuse the two readings.

Giải thích tiếng Việt

Cả chủ đề này gọn lại thành một câu: đừng cộng trừ phần trăm, hãy nhân hệ số. Học sinh quen tính “tăng $30\%$ rồi giảm $10\%$ là tăng $20\%$” — sai, vì hai lần thay đổi không dùng chung một mốc. Lần thứ hai lấy mốc là giá đã tăng, không phải giá gốc. Viết ra $1.30\times 0.90$ là chuyện tự nó lộ ra.

Successive changes

Apply the multipliers in order and multiply them together. The order does not matter for the final value, but the intermediate values are different — and some questions ask about the intermediate value.

Ví dụ mẫu

A price rises by $30\%$ and then falls by $10\%$. What is the net percent change?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A stock rose $25\%$ in one year and fell $12\%$ the next. What was the net percent change over the two years?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Đọc kết quả từ hệ số nhân là chỗ mất điểm êm nhất. Hệ số $1.17$ nghĩa là tăng $17\%$, không phải “bằng $17\%$ giá cũ”. Hệ số $0.96$ nghĩa là giảm $4\%$, không phải “giảm $96\%$”. Trong bốn phương án luôn có cả hai cách đọc.

Reversing a percent change

If a question gives the value after a change and asks for the value before, divide by the multiplier. Subtracting the same percentage back off is wrong, because the second percentage would be taken from the wrong base.

Ví dụ mẫu

After a $15\%$ discount an item sells for $102. What was the price before the discount?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A store marks an item up $60\%$ above its cost, then advertises “$25\%$ off the marked price”. The item sells for $96. What was the store's cost?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Câu hỏi cho giá sau thay đổi thì phải chia, không phải cộng ngược phần trăm. Cộng $15\%$ vào giá đã giảm là lấy $15\%$ của một mốc khác — ra con số gần đúng đáp án nhưng luôn lệch, và con số lệch đó có sẵn trong danh sách phương án. Dấu hiệu nhận ra dạng này: đề dùng chữ “after”, “the sale price is”, “was reduced to”.

Percent of a percent, and percentage points

Two different operations wear the same word, and questions are built on the difference.

Two operations, two answers
  • Percent of a percent — multiply the multipliers. If $60\%$ of students study a language and $35\%$ of those study French, then $0.60\times 0.35=0.21$, so $21\%$ of all students study French.
  • Percentage points — subtract the two percentages. A rate moving from $8\%$ to $12\%$ has risen by $4$ percentage points, which is a $\dfrac{12-8}{8}=50\%$ increase in the rate.
Ví dụ mẫu

A club has $40$ members, $30\%$ of whom are seniors. Ten new members join, all seniors. What percent of the club is now senior?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A restaurant bill for food is $80. An $8\%$ tax is added, and then a $20\%$ tip is calculated on the total including tax. What is the final amount paid?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

“Điểm phần trăm” (percentage point) không phải cách nói văn vẻ của “phần trăm”. Tỉ lệ thất nghiệp đi từ $7.5\%$ xuống $6.0\%$ là giảm $1.5$ điểm phần trăm, đồng thời là giảm $20\%$ — vì $1.5$ so với mốc $7.5$ là một phần năm. Cùng một sự việc, hai con số, và đề luôn để sẵn cả hai trong danh sách phương án.

Mixtures: the part that stays constant

In dilution and concentration problems one quantity is unchanged — usually the amount of the pure substance. Track that quantity, not the percentage.

Ví dụ mẫu

A $500$ mL solution is $12\%$ salt by volume. How much pure water must be added to make the solution $10\%$ salt?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Bài pha trộn không cần đặt hệ phương trình. Chỉ cần hỏi: cái gì không đổi? Thêm nước thì lượng muối không đổi; thêm muối nguyên chất thì lượng nước không đổi. Bám vào đại lượng không đổi rồi viết một phương trình cho tổng mới — một dòng là xong.

The two directions are not the same percentage

Take the pair $80$ and $50$. How much bigger is $80$ than $50$, and how much smaller is $50$ than $80$? The gap is $30$ either way, but the two answers are different percentages because the base changes: \[ \frac{80-50}{50}=0.60 \quad (80 \text{ is } 60\% \text{ greater than } 50), \qquad \frac{80-50}{80}=0.375 \quad (50 \text{ is } 37.5\% \text{ less than } 80). \]

Undoing a percent increase

If a quantity is increased by $p\%$, the decrease that returns it to its starting value is not $p\%$ but \[ \frac{p}{100+p}\times 100\%. \] An increase of $60\%$ is undone by a decrease of $\tfrac{60}{160}=37.5\%$; an increase of $100\%$ is undone by a decrease of $\tfrac{100}{200}=50\%$; an increase of $20\%$ is undone by a decrease of $\tfrac{20}{120}=16\tfrac23\%$. The undoing percentage is always the smaller of the two, because it is measured against the larger number.

Giải thích tiếng Việt

Đây là chỗ trực giác đánh lừa mạnh nhất trong cả chủ đề. Nghe “tăng $60\%$ rồi giảm $60\%$” ai cũng nghĩ là về chỗ cũ, nhưng lần giảm lấy mốc là con số đã lớn hơn nên nó cắt đi nhiều hơn — kết quả rơi xuống dưới mốc ban đầu. Cách nhớ không cần công thức: viết hai số ra giấy, rồi tự hỏi đang so với số nào. Cụm “greater than $y$” đặt mẫu số là $y$; cụm “less than $x$” đặt mẫu số là $x$. Chỉ có mẫu số là thay đổi, tử số thì không.

Ba cách nói về cùng một cặp số $80$ và $50$: $80$ is $60\%$ greater than $50$ $\cdot$ $80$ is $160\%$ of $50$ $\cdot$ $50$ is $37.5\%$ less than $80$. Ba con số $60$, $160$, $37.5$ đều mô tả đúng một sự việc, và cả ba đều là phương án hợp lý trong một câu trắc nghiệm.

Lỗi thường gặp

Đề viết “$x$ is $25\%$ less than $y$” rồi hỏi $y$ theo $x$. Cách sai hay gặp là $y=1.25x$. Đúng phải là $x=0.75y$, tức $y=\dfrac{x}{0.75}\approx 1.333x$. Cứ dịch câu tiếng Anh thành một phương trình có hệ số nhân trước khi biến đổi, đừng dịch thẳng thành đáp án — chữ “less than” cho biết mẫu số nằm ở đâu, chứ không cho biết phải nhân hay chia.

Ba chỗ mất điểm của dạng này

Đọc kết quả sai từ hệ số nhân

Chỗ mất điểm êm nhất. Hệ số $1{,}17$ nghĩa là tăng $17\%$, không phải "bằng $17\%$ giá cũ". Hệ số $0{,}96$ nghĩa là giảm $4\%$, không phải "giảm $96\%$".

Cộng ngược phần trăm khi tính giá gốc

Đề cho giá sau thay đổi thì phải chia. Cộng $15\%$ vào giá đã giảm là lấy $15\%$ của một mốc khác — ra con số gần đúng đủ để không ai nghi ngờ.

Dịch sai "x is 25% less than y"

Đúng là $x = 0{,}75y$, nên $y = \dfrac{x}{0{,}75} \approx 1{,}333x$. Cách sai hay gặp là viết ngay $y = 1{,}25x$. Cứ dịch câu tiếng Anh thành một phương trình rồi mới biến đổi.

Tự kiểm tra — chữa ngay tại chỗ

Câu 1
The price of an item increases by $30\%$ and then decreases by $10\%$. What is the net percent change in the price?
  1. A $17\%$ increase
  2. A $20\%$ increase
  3. A $3\%$ increase
  4. A $40\%$ increase
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 2
After a $25\%$ discount, a jacket sells for $\$60$. What was the original price of the jacket, in dollars?
Gõ đáp số rồi bấm Kiểm tra.
Câu 3
If $x$ is $25\%$ less than $y$, which of the following expresses $y$ in terms of $x$?
  1. $y = 1.25x$
  2. $y = 0.75x$
  3. $y = \dfrac{4}{3}x$
  4. $y = 0.8x$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.

Tóm tắt bỏ túi

  • Đừng cộng trừ phần trăm — hãy nhân hệ số. Tăng $p\%$ → $1+\tfrac{p}{100}$; giảm $p\%$ → $1-\tfrac{p}{100}$.
  • Thay đổi liên tiếp: nhân các hệ số. $1{,}30 \times 0{,}90 = 1{,}17$ là tăng $17\%$, không phải $20\%$.
  • Đọc hệ số cho đúng: $1{,}17$ là tăng 17%; $0{,}96$ là giảm 4%.
  • Đề cho giá sau thay đổi $\Rightarrow$ chia, không cộng ngược.
  • Tăng $p\%$ được gỡ bằng cách giảm $\dfrac{p}{100+p}$ — không phải giảm $p\%$.
  • Dịch câu tiếng Anh thành phương trình trước. "$x$ is $25\%$ less than $y$" $\Rightarrow$ $x = 0{,}75y$.
  • Điểm phần trăm khác phần trăm: $7{,}5\%$ xuống $6{,}0\%$ là giảm $1{,}5$ điểm, đồng thời là giảm $20\%$.
  • Bài pha trộn: hỏi "cái gì không đổi?" rồi lập một phương trình cho đại lượng đó.

Làm bài tập của bài này

Bộ M3-02 — 18 câu, chấm ngay trên máy, có đáp án từng câu. Vài câu đầu ở mức nền tảng để chắc tay, phần còn lại từ mức đề thật trở lên.

3 dễ7 khó8 rất khó