Mục lục khoá họcĐang ở M1-02
← Khoá Math
0/46 bài đã học xong
Đại số · Bài M1-02 · Bài 2/11 của chương · bài 6/46 của Toán

Translating Word Problems into Linear Equations

Đặt ẩn từ bài toán lời văn — chỗ mất điểm số một

Học xong bài này bạn làm được gì
Đặt ẩn đúng ngay từ dòng đầu — kèm đơn vị — rồi dịch từng mệnh đề tiếng Anh thành một phương trình bậc nhất. Xử lý gọn các dạng ruột: vé hai loại giá, hỗn hợp phần trăm, phí cố định cộng đơn giá, tuổi, tiền xu, giảm giá rồi cộng thuế. Quan trọng nhất: nhận ra đại lượng đề hỏi thường không phải ẩn bạn vừa đặt, và biết khi nào một câu chữ buộc phải đặt hai ẩn.

Bài này gỡ cho bạn chuyện gì

Đây là bài mất điểm số một của cả phần Toán, và lý do không phải vì toán khó — phương trình cuối cùng bạn phải giải chỉ là bậc nhất một ẩn. Điểm rơi ở bước đặt ẩn: đặt sai một chữ thì mọi bước sau đều đúng quy trình mà vẫn ra một con số sai, đẹp đẽ, và có sẵn trong bốn phương án.

Đề Digital SAT viết bài lời văn bằng tiếng Anh đời thường, không phải tiếng Anh học thuật. Cái khó là dịch từng cụm sang ký hiệu đúng thứ tự — và tiếng Anh có mấy cụm đảo thứ tự so với lời đọc, ví dụ "3 less than $n$" là $n-3$ chứ không phải $3-n$.

Cần nắm trước khi vào bài

Thuật ngữ của bài — cầm sẵn rồi hãy đọc

Thuật ngữ trong đềTiếng ViệtNhớ thế này
let $x$ be…gọi $x$ là…phải kèm đơn vị: "số vé", không phải "vé"
$k$ more than $x$$x$ cộng thêm $k$$x+k$ — thứ tự không đảo
$k$ less than $x$$x$ bớt đi $k$$x-k$ — thứ tự đảo so với lời đọc
twice as many $A$ as $B$số $A$ gấp đôi số $B$$A = 2B$; đại lượng nói trước là cái lớn
fixed feephí cố địnhphần không đổi, chính là tung độ gốc
per unit / per hourmỗi đơn vị / mỗi giờchữ "per" chỉ ra đâu là hệ số góc
markdown / discountgiảm giánhân $(1-p/100)$, không phải trừ $p$
sales taxthuế bán hàngnhân $(1+p/100)$ lên giá đã giảm, không cộng phần trăm
at most / at leastnhiều nhất / ít nhấtdấu hiệu đáp án phải là số nguyên làm tròn xuống/lên

The naming step decides the whole problem

Every word problem on the SAT is solvable in two moves: name a quantity, then write one sentence of the story as one equation. Nearly all lost marks come from the first move, not the second.

How to name

Write the definition as a full sentence with a unit attached: “Let $a$ be the number of adult tickets sold.” Never write “let $a$ be adults” — that is ambiguous between a count, a price and a total.

If two quantities in the story add to a known total, name only one of them. The other is $(\text{total}-x)$. This turns a two-variable story into a one-variable equation.

Giải thích tiếng Việt

Quy tắc rẻ nhất mà hiệu quả nhất: ẩn phải kèm đơn vị. “Gọi $x$ là số vé người lớn” khác hẳn “gọi $x$ là tiền vé người lớn”. Hai cách đặt đều đúng, nhưng phương trình viết ra hoàn toàn khác nhau; sai ở đây thì mọi bước sau đều sai mà vẫn ra một con số đẹp.

The phrase patterns that become symbols

Five patterns worth memorising
  • “$k$ more than $x$” $\rightarrow x+k$; “$k$ less than $x$” $\rightarrow x-k$ (the order is reversed from the words).
  • “$k$ times as many $A$ as $B$” $\rightarrow A=kB$ (the quantity named first is the big one).
  • “$x$ decreased by $p\%$” $\rightarrow (1-p/100)\,x$; “increased by $p\%$” $\rightarrow (1+p/100)\,x$.
  • “a fixed fee of $f$ plus $r$ per unit” $\rightarrow C=f+rn$.
  • “the result is the same as” $\rightarrow$ the equals sign, and it goes exactly there.
Ví dụ mẫu

The sum of two numbers is $48$. The larger number is $3$ less than twice the smaller. What is the larger number?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

Three less than half a number is the same as the number decreased by $15$. Find the number.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

“$3$ less than $n$” viết là $n-3$, không phải $3-n$. Cụm “less than” đảo thứ tự so với lời đọc; cụm “less” đứng một mình thì không đảo (“$n$ less $3$” vẫn là $n-3$). Đây là chỗ mất điểm nhiều nhất của cả chủ đề, và bản đảo dấu luôn có mặt trong bốn phương án.

Rate times quantity: money, mixtures, work

Every one of these stories is the same equation wearing different clothes: \[ (\text{value per unit})\times(\text{number of units})\;+\;(\text{value per unit})\times(\text{number of units}) \;=\;\text{total value}. \]

Ví dụ mẫu

A theater sold $320$ tickets. Adult tickets cost $15 and child tickets cost $9, and the total revenue was $3,960. How many child tickets were sold?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A chemist mixes a $20\%$ acid solution with a $50\%$ acid solution to obtain $60$ mL of a $30\%$ solution. How many millilitres of the $50\%$ solution are used?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Bài hỗn hợp luôn có hai phương trình ẩn trong đề: một cho tổng lượng dung dịch, một cho lượng chất tan. Nếu tổng đã biết (như $60$ mL ở trên) thì dùng ngay $60-x$ và chỉ còn một phương trình. Nếu tổng chưa biết — kiểu “thêm bao nhiêu lít vào $12$ lít sẵn có” — thì tổng là $x+12$ và nó phải xuất hiện ở vế phải.

Ví dụ mẫu

A $30\%$ salt solution is added to $12$ litres of a $10\%$ salt solution to produce a $25\%$ solution. How many litres of the $30\%$ solution are added?

Thử tự làm ra giấy trước đã.

Fixed fee plus a rate, given two data points

A great many SAT stories hide the model $C=f+rn$ and hand you two values of $C$ instead of $f$ and $r$. Subtracting the two equations kills $f$ in one line.

Ví dụ mẫu

A plumber charges a flat call-out fee plus an hourly rate. A $2$-hour job costs $175 and a $5$-hour job costs $325. What does an $8$-hour job cost?

Thử tự làm ra giấy trước đã.

The difference of the two totals divided by the difference of the two counts is the per-unit rate, every time — no algebra needed. Here $\dfrac{325-175}{5-2}=50$.

Percent change, discount, and tax

Successive percent changes multiply; they never add.

Ví dụ mẫu

A jacket is marked down $15\%$, and then a $5 coupon is applied. The customer pays $63. What was the original price?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A shirt priced at $d$ dollars is discounted $30\%$, and then $8\%$ sales tax is applied to the discounted price. Which expression gives the amount paid?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Cộng phần trăm thay vì nhân. Giảm $30\%$ rồi cộng thuế $8\%$ không ra $-22\%$. Cũng cẩn thận thứ tự: giảm $15\%$ rồi trừ phiếu $5 khác với trừ $5 rồi giảm $15\%$ ($63 so với $63,75 nếu giá gốc là $80). Đề luôn nói rõ thứ tự — đọc đúng thứ tự đó.

Read the last sentence again

The variable you named and the quantity the question wants are often different. This is a deliberate design feature of the test, not an accident.

Ví dụ mẫu

The length of a rectangle is $5$ cm more than twice its width, and the perimeter is $82$ cm. What is the area?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Ba câu hỏi bắt buộc đọc lại sau khi ra số: (i) đề hỏi ẩn hay hỏi một biểu thức của ẩn? (ii) đơn vị đề hỏi có trùng đơn vị mình đang dùng không (phút hay giờ, cm hay m)? (iii) nếu đề hỏi “nhiều nhất bao nhiêu” thì kết quả phải làm tròn xuống số nguyên, kể cả khi phần thập phân là $0{,}9$.

Ví dụ mẫu

Nam has $95. He buys one backpack for $32 and spends the rest on notebooks costing $4.75 each. What is the greatest number of notebooks he can buy?

Thử tự làm ra giấy trước đã.

Ba chỗ mất điểm của dạng này

Giải đúng ẩn mình đặt, nhưng đề hỏi ẩn kia

Đề hỏi số vé trẻ em, bạn đặt $x$ là vé người lớn rồi điền $x$. Cả bài đúng, đáp án sai — và con số đó luôn nằm sẵn trong bốn phương án. Cách chặn: viết to ẩn mình đặt ra lề, và sau khi ra số thì đọc lại đúng dòng cuối của đề.

Đặt ẩn thiếu đơn vị

"Gọi $x$ là vé người lớn" mơ hồ giữa số vé, giá vétổng tiền vé. Hai cách đặt đều đúng nhưng cho hai phương trình khác hẳn nhau. Bắt buộc viết thành câu đủ: "Gọi $x$ là số vé người lớn bán được."

Đặt hai ẩn khi đề đã cho tổng

Biết tổng là $320$ vé thì chỉ đặt một ẩn, cái còn lại là $320 - x$. Đặt hai ẩn biến bài một phương trình thành bài hệ hai phương trình — vẫn ra đúng, nhưng tốn gấp đôi thời gian ở đúng chỗ thời gian là điểm.

Tự kiểm tra — chữa ngay tại chỗ

Câu 1
A theater sold $500$ tickets in one evening. Adult tickets cost $\$12$ each and student tickets cost $\$7$ each. The total revenue was $\$4{,}650$. How many student tickets were sold?
  1. $230$
  2. $270$
  3. $300$
  4. $350$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 2
Five less than three times a number is equal to that number increased by $11$. What is the number?
  1. $3$
  2. $6$
  3. $8$
  4. $16$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 3
A jacket is marked down $20\%$, and then a $\$6$ coupon is applied to the reduced price. The customer pays $\$58$. What was the original price of the jacket, in dollars?
Gõ đáp số rồi bấm Kiểm tra.

Tóm tắt bỏ túi

  • Đặt ẩn kèm đơn vị, viết thành câu đủ. Sai một chữ ở đây thì mọi bước sau đều sai mà vẫn ra số đẹp.
  • Đề cho tổng thì chỉ đặt một ẩn; cái còn lại là $(\text{tổng} - x)$.
  • "$k$ less than $x$" $= x - k$ — đảo thứ tự. "$k$ more than $x$" $= x + k$ — không đảo.
  • Giảm $p\%$ là nhân $(1 - p/100)$; thuế là nhân $(1 + p/100)$ lên giá đã giảm. Không bao giờ cộng trừ phần trăm với nhau.
  • Bài hỗn hợp: bám theo lượng chất tan, không bám theo lượng dung dịch.
  • Phí cố định $+$ đơn giá: đơn giá $=\dfrac{\text{hiệu hai tổng}}{\text{hiệu hai số lượng}}$, tính thẳng, không cần đại số.
  • Ra số rồi mới đọc lại dòng cuối của đề: hỏi ẩn hay hỏi biểu thức của ẩn? đúng đơn vị chưa? "nhiều nhất" thì làm tròn xuống.

Làm bài tập của bài này

Bộ M1-02 — 20 câu, chấm ngay trên máy, có đáp án từng câu. Vài câu đầu ở mức nền tảng để chắc tay, phần còn lại từ mức đề thật trở lên.

4 dễ7 khó9 rất khó