Mục lục khoá họcĐang ở M1-10
← Khoá Math
0/46 bài đã học xong
Đại số · Bài M1-10 · Bài 10/11 của chương · bài 14/46 của Toán

Linear Inequalities in Two Variables and Solution Regions

Bất phương trình hai ẩn và miền nghiệm trên đồ thị

Học xong bài này bạn làm được gì
Nhìn một bất phương trình hai ẩn là dựng được ngay nửa mặt phẳng nghiệm: biên nét liền hay nét đứt, tô phía nào. Làm được chiều ngược lại — nhìn miền đã tô viết ra bất phương trình, kể cả khi hệ số của $y$ âm. Xử lý hệ bất phương trình: điểm nào thuộc miền chung, khi nào miền chung rỗng, đỉnh của miền nằm ở đâu. Và dạng ăn điểm nhất ở nửa sau module: bài có tham số, bài hỏi “phải đúng điều nào”, bài dịch lời văn thành ràng buộc.

Bài này gỡ cho bạn chuyện gì

Một bất phương trình hai ẩn không có "nghiệm" là một cặp số. Nghiệm của nó là cả một miền chứa vô hạn điểm. Hiểu đúng câu đó thì cả chủ đề chỉ còn ba kiểu câu hỏi:

1. Điểm này có nằm trong miền không? 2. Miền vẽ sẵn này ứng với bất phương trình nào? 3. Hai (hoặc ba) ràng buộc chồng lên nhau thì miền chung ở đâu, và giá trị lớn nhất của một biểu thức trên miền đó là bao nhiêu?

Cả ba đều làm được bằng cách thay số, không cần vẽ đẹp.

Cần nắm trước khi vào bài

Thuật ngữ của bài — cầm sẵn rồi hãy đọc

Thuật ngữ trong đềTiếng ViệtNhớ thế này
half-planenửa mặt phẳngphần mặt phẳng nằm một bên đường biên
boundary lineđường biêngiải $Ax + By = C$ rồi vẽ
solid linenét liềndấu $\le$ hoặc $\ge$ — biên thuộc miền
dashed linenét đứtdấu $<$ hoặc $>$ — biên không thuộc miền
shaded regionmiền tôtập nghiệm
test pointđiểm thửthường lấy $(0,0)$ nếu gốc không nằm trên biên
overlapmiền chungnghiệm của hệ bất phương trình
vertexđỉnhgiao điểm hai đường biên; giá trị lớn nhất luôn rơi vào đỉnh
constraintràng buộcmỗi câu điều kiện trong đề thành một bất phương trình

One inequality, one half-plane

Replace the inequality sign by “$=$”. What you get is the boundary line. That line cuts the plane into two half-planes, and the solution set is one of them — always exactly one, never a strip and never a wedge.

Three decisions, in this order
  1. Boundary: solve $Ax+By=C$ and draw it.
  2. Style: $\le$ or $\ge$ gives a solid line (the boundary is included); $<$ or $>$ gives a dashed line (the boundary is excluded).
  3. Side: pick any test point not on the line — $(0,0)$ whenever the line misses the origin — and substitute. True means shade the side containing the test point; false means shade the other side.
Ví dụ mẫu

Is $(3,-2)$ a solution of $\;4x-5y\ge 20$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Một bất phương trình hai ẩn không có “nghiệm” theo nghĩa một cặp số. Nghiệm của nó là cả một miền chứa vô hạn điểm. Vì vậy mọi câu hỏi SAT về chủ đề này chỉ có ba kiểu: điểm này có nằm trong miền không, miền này ứng với bất phương trình nào, và hai miền cắt nhau ở đâu. Nhớ ba kiểu đó là đã đi được nửa đường.

xyy&gt;2x-2
xyx+2y≤ 4

Nét đứt: biên không thuộc miền. Nét liền: biên thuộc miền.

Rearranging, and the sign that flips

Test points work on any form, but reading a graph is far faster once the inequality is solved for $y$. Solving for $y$ means dividing by the coefficient of $y$, and dividing by a negative number reverses the inequality sign.

$y>mx+b$ shades above the line; $y<mx+b$ shades below it. There is no third possibility, so once the inequality is in this form the picture is decided.

Ví dụ mẫu

Describe the graph of $\;5x-2y>8$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Chia cho hệ số âm của $y$ mà giữ nguyên chiều bất phương trình. Toàn bộ phần còn lại của bài làm sẽ đúng — và tô nhầm hẳn nửa mặt phẳng. Cách tự bảo hiểm rẻ nhất: giải xong, thử lại với $(0,0)$ trên dạng gốc chưa biến đổi.

Reading a region backwards

The graph is given, the inequality is not. This is the version the test likes, because the answer choices differ only by a sign or by a strict-versus-inclusive symbol.

From picture to inequality
  1. Find the boundary line from two visible points (intercepts are easiest).
  2. Solid line $\Rightarrow$ $\le$ or $\ge$; dashed line $\Rightarrow$ $<$ or $>$.
  3. Take any clearly shaded point, substitute into $Ax+By$, and compare with $C$. The direction you get is the direction you write.
Ví dụ mẫu

A solid boundary line passes through $(0,3)$ and $(4,0)$, and the shaded region contains the origin. Write the inequality.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A solid boundary line passes through $(-2,0)$ and $(0,-5)$, and the origin is not in the shaded region. Write the inequality.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Bẫy ở dạng này nằm ở bước cuối. Nhiều học sinh tìm đúng đường thẳng, thử đúng gốc toạ độ, rồi viết dấu theo kết quả phép thử thay vì theo đề bài. Nếu đề nói gốc toạ độ không thuộc miền tô, dấu phải ngược với kết quả thử. Đọc lại câu đó một lần nữa trước khi khoanh.

Systems: the overlap and nothing else

For a system, a point must satisfy every inequality. Graphically the solution set is the intersection of the half-planes; a point in only one of them is not a solution.

Ví dụ mẫu

Which of $(0,0)$, $(1,5)$, $(4,1)$, $(3,4)$ satisfies $\;y>-x+2\;$ and $\;y\le 3x-6$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.

Test the cheapest inequality first. One false statement kills the point, so a single substitution often eliminates an answer choice — there is no need to check the second inequality at all.

Ví dụ mẫu

The point $(a,2a)$ satisfies both $\;y>x+3\;$ and $\;y\le 3x-1$. Find all possible values of $a$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

For what values of $k$ does the system $\;y\ge 2x+k\;$ and $\;y\le 2x-3\;$ have at least one solution?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Hai đường thẳng song song thì hệ có thể vô nghiệm — nhưng không phải lúc nào cũng vô nghiệm. Phải xem hai nửa mặt phẳng quay vào nhau hay quay lưng nhau. Quay vào nhau thì miền chung là một dải, quay lưng nhau thì rỗng. Vẽ nhanh hai mũi tên chỉ hướng tô là thấy ngay.

xy(2,6)(8,0)y=3xy=-x+8

Miền chung của $y\le -x+8$, $y\le 3x$, $y\ge 0$ là tam giác với ba đỉnh $(0,0)$, $(8,0)$, $(2,6)$.

Vertices, areas, and extreme values

When the overlap is a bounded polygon, its corners are intersections of pairs of boundary lines. Every “largest” or “smallest” question about a linear expression on such a region is answered at a corner, so the whole task reduces to solving small systems.

Ví dụ mẫu

The system $\;y\le -x+8$, $\;y\le 3x$, $\;y\ge 0\;$ has a triangular solution region. Find its area.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

For points satisfying $\;y\le -2x+12$, $\;y\le x+3$, $\;x\ge 0$, $\;y\ge 0$, what is the greatest possible value of $x+y$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Đừng thử “điểm bất kỳ trông có vẻ xa” rồi kết luận. Giá trị lớn nhất của một biểu thức bậc nhất trên miền đa giác luôn rơi vào một đỉnh. Vì vậy quy trình là: tìm hết đỉnh, thay vào, so sánh. Ba phép giải hệ hai ẩn nhanh hơn mọi cách mò.

Turning words into constraints

Context problems give two limits and ask for the system, for an interpretation, or for a largest feasible quantity. Two habits keep this clean: name the variables with units, and match each English phrase to exactly one symbol.

“no more than”, “at most”, “a maximum of” $\rightarrow \le$. “at least”, “no fewer than”, “a minimum of” $\rightarrow \ge$. “more than”, “exceeds” $\rightarrow >$. “fewer than” $\rightarrow <$.

Ví dụ mẫu

A caterer buys $x$ trays of chicken at $\$18$ each and $y$ trays of pasta at $\$12$ each. She spends no more than $\$300$ and needs at least $20$ trays in total. Write the system, then find the greatest number of chicken trays she could buy.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Đề cho hai ràng buộc thì đáp án gần như luôn nằm ở chỗ cả hai cùng chặt. Bỏ quên ràng buộc thứ hai — ví dụ chỉ dùng $18x\le 300$ — sẽ ra $x\le 16$, một số có mặt trong đáp án nhiễu. Viết đủ hệ trước, tối ưu sau.

Ba chỗ mất điểm của dạng này

Chia cho hệ số âm của $y$ mà giữ nguyên chiều

Toàn bộ phần còn lại của bài sẽ đúng — và tô nhầm hẳn nửa mặt phẳng. Bảo hiểm rẻ nhất: giải xong thì thử lại $(0,0)$ trên dạng gốc chưa biến đổi.

Viết dấu theo kết quả phép thử thay vì theo đề bài

Nếu đề nói gốc toạ độ không thuộc miền tô, mà bạn thử $(0,0)$ ra "đúng", thì dấu phải viết ngược với kết quả phép thử. Rất nhiều người tìm đúng đường thẳng, thử đúng gốc, rồi hỏng ở đúng bước cuối này.

Bỏ quên ràng buộc thứ hai

Đề cho hai điều kiện thì đáp án gần như luôn nằm ở chỗ cả hai cùng chặt. Chỉ dùng một ràng buộc sẽ ra một con số có mặt trong phương án nhiễu. Viết đủ hệ trước, tối ưu sau.

Tự kiểm tra — chữa ngay tại chỗ

Câu 1
Which of the following ordered pairs $(x, y)$ is a solution to the inequality $4x - 5y \ge 20$?
  1. $(3,\ -2)$
  2. $(0,\ 5)$
  3. $(1,\ 1)$
  4. $(-4,\ 0)$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 2
The graph of $5x - 2y > 8$ in the $xy$-plane is a half-plane. Which of the following describes it?
  1. A dashed boundary line with the region above it shaded
  2. A dashed boundary line with the region below it shaded
  3. A solid boundary line with the region above it shaded
  4. A solid boundary line with the region below it shaded
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 3
In the $xy$-plane, a solid boundary line passes through $(0,\ 3)$ and $(4,\ 0)$, and the shaded region contains the origin. Which inequality describes the shaded region?
  1. $3x + 4y \le 12$
  2. $3x + 4y \ge 12$
  3. $3x + 4y < 12$
  4. $4x + 3y \le 12$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.

Tóm tắt bỏ túi

  • Nghiệm của bất phương trình hai ẩn là cả một miền, không phải một cặp số. Chỉ có ba kiểu câu hỏi.
  • Kiểm một điểm: thay vào, so sánh. Điểm không cần nằm trên biên.
  • Nét liền $\Leftrightarrow$ $\le$, $\ge$. Nét đứt $\Leftrightarrow$ $<$, $>$.
  • $y > mx + b$ tô trên, $y < mx + b$ tô dưới — không có khả năng thứ ba.
  • Chia cho hệ số âm của $y$ thì đảo chiều. Thử lại $(0,0)$ trên dạng gốc để tự bảo hiểm.
  • Đọc miền ngược: tìm đường biên → xét nét → thử một điểm rõ ràng thuộc miền tô. Viết dấu theo đề bài, không theo kết quả phép thử.
  • Hệ bất phương trình: nghiệm là miền chung. Thử phương án bằng bất phương trình rẻ nhất trước — sai một cái là loại được luôn.
  • Giá trị lớn nhất/nhỏ nhất của biểu thức bậc nhất trên miền đa giác luôn rơi vào một đỉnh. Tìm hết đỉnh, thay vào, so sánh.

Làm bài tập của bài này

Bộ M1-10 — 21 câu, chấm ngay trên máy, có đáp án từng câu. Vài câu đầu ở mức nền tảng để chắc tay, phần còn lại từ mức đề thật trở lên.

4 dễ8 khó9 rất khó