Mục lục khoá họcĐang ở M1-11
← Khoá Math
0/46 bài đã học xong
Đại số · Bài M1-11 · Bài 11/11 của chương · bài 15/46 của Toán

Units, Rates of Change and Linear Models

Đơn vị, tốc độ thay đổi và mô hình tuyến tính trong đề

Học xong bài này bạn làm được gì
Đọc một mô hình tuyến tính trong ngữ cảnh và nói đúng từng con số nghĩa là gì, kèm đơn vị — dạng câu chiếm nhiều chỗ nhất trong phần Đại số của đề thật. Dựng mô hình từ hai dữ kiện rời rạc, kể cả khi hai dữ kiện đó không phải là điểm đầu. Nối chuỗi đơn vị (mỗi giây $\to$ mỗi phút $\to$ mỗi giờ, mỗi lít $\to$ mỗi đồng) mà không rơi vào bẫy đổi đơn vị. Và biết chỗ mô hình tuyến tính không còn đúng.

Bài này gỡ cho bạn chuyện gì

Bài này khép lại chương Đại số bằng thứ xuất hiện ở mọi câu có ngữ cảnh thật: đơn vị. Hệ số góc không phải một con số trần — nó là một tỉ lệ có đơn vị, và đơn vị đó quyết định câu trả lời.

Có một mẹo mạnh dùng được cho cả nhóm câu "best interpretation": viết đơn vị ra trước khi viết con số. Nếu $y$ tính bằng lít và $x$ tính bằng phút thì hệ số góc là "lít mỗi phút" — nên đáp án $-4$ nghĩa là bốn lít chảy ra mỗi phút, và dấu trừ là một phần của nghĩa, không phải trang trí.

Cần nắm trước khi vào bài

Thuật ngữ của bài — cầm sẵn rồi hãy đọc

Thuật ngữ trong đềTiếng ViệtNhớ thế này
rate of changetốc độ thay đổichính là hệ số góc, mang đơn vị
permỗichữ chỉ ra đâu là mẫu số của tỉ lệ
$t$ years after 2010$t$ năm sau năm 2010$t = 0$ ứng với 2010
initial valuegiá trị ban đầugiá trị tại mốc $x = 0$
unit conversionđổi đơn vịnhân với phân số bằng $1$, ví dụ $\dfrac{60\ \text{phút}}{1\ \text{giờ}}$
dimensional analysisphân tích thứ nguyênviết đơn vị cạnh mỗi phân số và gạch chúng đi
best interpretationcách hiểu đúng nhấtphương án sai thường chỉ sai đơn vị hoặc vai trò
exceeds / falls belowvượt quá / tụt xuống dướidấu hiệu phải giải bất phương trình

Slope is a rate, and it carries units

For a linear relationship $y=mx+b$, the slope is \[ m \;=\; \frac{\Delta y}{\Delta x} \;=\; \frac{y_2-y_1}{x_2-x_1}, \] and its unit is always the unit of $y$ per one unit of $x$. The intercept $b$ is the value of $y$ when $x=0$, and it carries the unit of $y$.

Write the unit before you write the number. If $y$ is litres and $x$ is minutes, the slope is “litres per minute” — so an answer of $-4$ means four litres leave every minute, and the minus sign is part of the meaning, not decoration.

Ví dụ mẫu

A phone plan costs $C(t)=45+0.20t$ dollars for $t$ minutes of international calling. Interpret each number.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Câu hỏi “best interpretation” gần như luôn có bốn đáp án đúng ngữ pháp và chỉ sai đơn vị hoặc sai vai trò. Ba lỗi thường gặp: nhầm hệ số góc với tung độ gốc, bỏ mất chữ “mỗi” (per), và giữ nguyên đơn vị của đề trong khi biến số dùng đơn vị khác. Cứ gắn đơn vị vào con số trước rồi mới đọc đáp án — ba đáp án nhiễu sẽ tự loại.

Reading a model in context

Bốn câu hỏi cho mọi mô hình $y=mx+b$
  1. $x$ đếm cái gì, tính từ mốc nào? (“$t$ years after 2010” thì $t=0$ là năm 2010.)
  2. $b$ là giá trị của $y$ tại mốc đó — đơn vị của $y$.
  3. $m$ là mức thay đổi của $y$ trên một đơn vị của $x$; dấu cho biết tăng hay giảm.
  4. Mô hình còn hợp lý trong khoảng nào? Ngoài khoảng đó, con số vẫn tính được nhưng vô nghĩa.
Ví dụ mẫu

$P(t)=4{,}800-240t$ models the population of a town $t$ years after $2010$. In what year does the model first predict a population below $3{,}000$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

“$t$ năm sau 2010” mà cộng thẳng $t$ vào $2010$ ra $2018$ thì đúng — nhưng nếu đề viết “$t$ years since the start of $2010$” hay cho bảng bắt đầu ở $t=1$, mốc lệch đi một năm. Đọc kỹ chữ “after”, “since”, “beginning in”. Một đơn vị lệch là mất trọn câu.

Building the model from two facts

Two data points determine the line. The two points do not have to include the starting value — find the slope first, then walk back to the intercept.

Ví dụ mẫu

A tank drains at a constant rate. It holds $82$ litres at $t=3$ minutes and $50$ litres at $t=11$ minutes. Write the model and find when the tank is empty.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A linear function $f$ satisfies $f(2)=17$ and $f(6)=5$. What is $f(11)$?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Đừng vội tìm $b$. Với câu chỉ hỏi một giá trị khác, đi thẳng từ điểm đã biết bằng cách nhân hệ số góc với số bước là nhanh hơn và ít sai hơn. Chỉ dựng đủ $y=mx+b$ khi đề hỏi về giá trị ban đầu, về nghiệm, hoặc bắt so sánh với một mô hình thứ hai.

Chains of units

Most of the hard rate questions are one multiplication chain in disguise. Write each rate as a fraction, line them up so unwanted units cancel, and the arithmetic is forced.

$\dfrac{\text{pages}}{\text{minute}}\times\dfrac{\text{minutes}}{\text{hour}} =\dfrac{\text{pages}}{\text{hour}}$. $\dfrac{\text{dollars}}{\text{gallon}}\times\dfrac{\text{gallons}}{\text{mile}} =\dfrac{\text{dollars}}{\text{mile}}$. The unit you want tells you which way to flip each fraction.

Ví dụ mẫu

A printer prints $24$ pages per minute. One cartridge prints $6{,}000$ pages and costs $\$75$. What is the ink cost of $5$ hours of continuous printing?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A car averages $32$ miles per gallon and fuel costs $\$3.60$ per gallon. With a fuel budget of $\$54$, how many miles can be driven?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Nhân ngược. Thấy “32 miles per gallon” và “$3.60 per gallon” rồi nhân $32\times 3.60$ ra $115.2$ — một con số không có đơn vị nào có nghĩa (“dollar-mile trên gallon bình phương”). Viết đơn vị ra bên cạnh mỗi phân số; nếu đơn vị không triệt tiêu thì phép nhân đã sai chiều.

When the model changes unit

The nastiest version gives a rate in one time unit and asks for a model in another. Convert the rate first, then build the model — converting at the end is where signs and factors go missing.

Ví dụ mẫu

A drone starts at an altitude of $300$ metres and descends at $2.5$ metres per second. Write a function giving its altitude, in metres, $m$ minutes after the descent begins.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A conveyor belt moves at $1.2$ metres per second and boxes sit $0.8$ metres apart along it. How many boxes pass a fixed sensor in one hour?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Quy tắc an toàn: đổi đơn vị ở tốc độ, không đổi ở kết quả. Nếu đề hỏi mô hình theo phút mà bạn giữ $2.5$ rồi cuối bài mới chia/nhân $60$, khả năng nhân nhầm chiều là rất cao vì lúc đó con số đã trộn với hằng số ban đầu. Đổi trước, mô hình sau.

Comparing two linear models

Two plans, two lines. “When are they equal” is one equation; “when is one cheaper” is one inequality; and the answer to the second is always an interval bounded by the answer to the first.

Ví dụ mẫu

Plan A costs $\$30$ plus $\$0.15$ per minute; Plan B costs $\$12$ plus $\$0.25$ per minute. For how many minutes do the two plans cost the same, and after that which one is cheaper?

Thử tự làm ra giấy trước đã.

Beyond the crossing point, the model with the larger slope is always the larger one. That single sentence answers every “which is cheaper after …” question without further computation.

Ba chỗ mất điểm của dạng này

Lệch một đơn vị ở mốc thời gian

"$t$ years after 2010" thì $t = 8$ là năm $2018$. Nhưng "$t$ years since the start of 2010", hay bảng bắt đầu từ $t = 1$, thì mốc lệch đi một năm. Đọc kỹ chữ after, since, beginning in. Một đơn vị lệch là mất trọn câu.

Nhân ngược khi đổi đơn vị

Thấy "$32$ miles per gallon" và "$\$3.60$ per gallon" rồi nhân $32 \times 3{,}60$ ra $115{,}2$ — một con số không có đơn vị nào có nghĩa. Viết đơn vị cạnh mỗi phân số; nếu chúng không triệt tiêu thì phép nhân sai chiều.

Đổi đơn vị ở bước cuối thay vì ở tốc độ

Đề hỏi mô hình theo phút mà bạn giữ nguyên tốc độ theo giờ rồi cuối bài mới nhân $60$ — lúc đó con số đã trộn với hằng số ban đầu và khả năng nhân nhầm chiều rất cao. Đổi đơn vị ở tốc độ, không đổi ở kết quả.

Tự kiểm tra — chữa ngay tại chỗ

Câu 1
The function $P(t) = 4{,}800 - 240t$ models the population of a town $t$ years after $2010$. In what year does the model first predict a population below $3{,}000$?
  1. $2017$
  2. $2018$
  3. $2019$
  4. $2020$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 2
A car travels $32$ miles on each gallon of gasoline, and gasoline costs $\$3.60$ per gallon. What is the cost of the gasoline, in dollars, for the car to travel $1$ mile?
  1. $0.1125$
  2. $8.89$
  3. $28.40$
  4. $115.20$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 3
A tank drains at a constant rate. It contains $82$ liters after $3$ minutes and $50$ liters after $11$ minutes. After how many minutes is the tank empty?
Gõ đáp số rồi bấm Kiểm tra.

Tóm tắt bỏ túi

  • Viết đơn vị trước khi viết con số. Hệ số góc là "đơn vị đầu ra trên mỗi đơn vị đầu vào".
  • Dấu của hệ số góc là một phần của nghĩa: $-4$ lít/phút nghĩa là bốn lít chảy ra mỗi phút.
  • Đọc kỹ mốc: after, since, beginning in. Bảng bắt đầu ở $t=1$ thì mốc lệch một đơn vị.
  • Đổi đơn vị bằng cách nhân với phân số bằng 1 rồi gạch đơn vị. Đơn vị không triệt tiêu $=$ nhân sai chiều.
  • Đổi đơn vị ở tốc độ, không đổi ở kết quả.
  • Câu hỏi chỉ cần một giá trị khác: đi thẳng từ điểm đã biết bằng số bước $\times$ hệ số góc, đừng dựng đủ $y = mx + b$.
  • So hai mô hình: sau giao điểm, mô hình có hệ số góc lớn hơn luôn lớn hơn. Một câu đó trả lời mọi câu "cái nào rẻ hơn sau…".

Làm bài tập của bài này

Bộ M1-11 — 21 câu, chấm ngay trên máy, có đáp án từng câu. Vài câu đầu ở mức nền tảng để chắc tay, phần còn lại từ mức đề thật trở lên.

4 dễ8 khó9 rất khó