Mục lục khoá họcĐang ở M3-05
← Khoá Math
0/46 bài đã học xong
Xử lý số liệu · Bài M3-05 · Bài 5/10 của chương · bài 33/46 của Toán

Mean, Median, Mode and Range

Trung bình, trung vị, mode, khoảng biến thiên

Học xong bài này bạn làm được gì
Tính được cả bốn đại lượng tóm tắt từ một danh sách, một bảng tần số, hoặc một biểu đồ cột — kể cả khi bảng có tới hàng trăm giá trị. Quan trọng hơn: trả lời được câu hỏi ruột của SAT ở chủ đề này, tức là đại lượng nào thay đổi và đại lượng nào đứng yên khi dữ liệu bị sửa, bị thêm một giá trị, hay bị đổi đơn vị. Đi ngược từ trung bình đã cho về giá trị còn thiếu, và gộp hai nhóm có cỡ khác nhau mà không rơi vào bẫy lấy trung bình của hai trung bình.

Bài này gỡ cho bạn chuyện gì

Bốn con số tóm tắt, và mỗi con số có một điểm mù riêng — đề ra bẫy đúng ở các điểm mù đó, không ra bẫy ở phép tính.

Ví dụ: một danh sách có trung vị $8$. Điều đó không cho biết giá trị lớn nhất là bao nhiêu, không cho biết có bao nhiêu giá trị bằng $8$, và không cho biết trung bình là bao nhiêu. Nó chỉ nói: một nửa số giá trị $\leq 8$ và một nửa $\geq 8$.

Đọc câu hỏi ở nhóm này với ý thức "tóm tắt này biết gì và KHÔNG biết gì" là làm đúng phần lớn.

Cần nắm trước khi vào bài

Thuật ngữ của bài — cầm sẵn rồi hãy đọc

Thuật ngữ trong đềTiếng ViệtNhớ thế này
meantrung bình cộng$\dfrac{\text{tổng}}{n}$
mediantrung vịgiá trị giữa sau khi sắp xếp
modemốtgiá trị xuất hiện nhiều nhất — có thể không có hoặc có nhiều
rangekhoảng biến thiênlớn nhất trừ nhỏ nhất
frequency tablebảng tần sốmỗi giá trị kèm số lần xuất hiện
weighted meantrung bình có trọng sốdùng khi gộp hai nhóm khác cỡ
skewedlệchtrung bình bị kéo về phía đuôi dài
resistantbềntrung vị và mốt ít bị giá trị lạ ảnh hưởng

Four summaries, four different blind spots

For a list of $n$ numbers:

Mean $=\dfrac{\text{sum of all values}}{n}$. Median $=$ the middle value after sorting (average of the two middle values when $n$ is even).
Mode $=$ the value that occurs most often (a list may have none, one, or several). Range $=$ largest value $-$ smallest value.

Each summary throws away different information, and every SAT question at this level is built on top of what a particular summary cannot see.

  • The mean uses every value, so one extreme value drags it.
  • The median uses only position, so it barely notices an extreme value.
  • The mode ignores size completely — a mode of $2$ tells you nothing about whether the other values are $3$ or $3000$.
  • The range uses only two values, the two least typical ones.
Giải thích tiếng Việt

Đây là chỗ đề ra bẫy, không phải chỗ tính toán. Ví dụ: một danh sách có trung vị $8$ — điều đó không cho biết giá trị lớn nhất là bao nhiêu, cũng không cho biết có bao nhiêu giá trị bằng $8$. Mỗi khi gặp câu “which must be true”, hãy hỏi ngược: đại lượng đề cho nhìn thấy được gì của dữ liệu, và không nhìn thấy được gì.

Frequency tables

A frequency table is the standard way the SAT hides a data set of $30$ or $40$ values inside five short rows. The mean is a weighted mean: \[ \text{mean}=\frac{\sum (\text{value}\times\text{frequency})}{\sum \text{frequency}} . \] The median is found by counting positions, not by looking at the middle row.

Ví dụ mẫu

The table records the number of pets owned by each of $30$ students.

Pets01234
Students69753
Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Cộng năm số ở hàng “Pets” rồi chia cho $5$: $(0+1+2+3+4)/5=2$. Đó là trung bình của các loại giá trị, không phải của học sinh. Cũng sai không kém: lấy $30\div 5=6$. Trung bình luôn là tổng tất cả giá trị chia cho tổng tần số.

Giải thích tiếng Việt

Trung vị trong bảng tần số phải đếm vị trí. Với $n$ giá trị: $n$ lẻ thì trung vị nằm ở vị trí $\frac{n+1}{2}$; $n$ chẵn thì lấy trung bình hai vị trí $\frac n2$ và $\frac n2+1$. Cộng dồn tần số từ trái sang cho tới khi vượt qua vị trí cần tìm — đừng chỉ nhìn cột ở giữa bảng.

Working backwards from a mean

Every “find the missing value” question is the same identity read in reverse: \[ \text{sum}=\text{mean}\times n . \] Convert each mean into a sum first; only then compare.

Ví dụ mẫu

The mean of $9$ numbers is $24$. One number is removed and the mean of the remaining $8$ numbers is $25$. What number was removed?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

Five samples have masses $1.2$ kg, $850$ g, $1.05$ kg, $720$ g and $1.18$ kg. What is the mean mass, in grams?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Trộn đơn vị: cộng thẳng $1.2+850+1.05+720+1.18$ ra một con số vô nghĩa. Ở nhóm Xử lý số liệu, đổi đơn vị trước khi tính là bước bắt buộc, và đề luôn đặt sẵn một phương án ứng với việc quên đổi.

Combining two groups

Two groups of sizes $n_1$ and $n_2$ with means $\bar x_1$ and $\bar x_2$ combine to \[ \bar x=\frac{n_1\bar x_1+n_2\bar x_2}{n_1+n_2}, \] which equals $\dfrac{\bar x_1+\bar x_2}{2}$ only when $n_1=n_2$.

Ví dụ mẫu

Class A has $18$ students with a mean score of $76$; class B has $12$ students with a mean score of $86$. What is the mean score of all $30$ students?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Trung bình gộp luôn nằm giữa hai trung bình thành phần, và lệch về phía nhóm đông hơn. Đó là cách kiểm tra nhanh: nếu nhóm đông hơn có trung bình thấp hơn mà đáp số của bạn lại lớn hơn $\frac{\bar x_1+\bar x_2}{2}$ thì chắc chắn sai.

What moves when the data moves

Ba phép sửa dữ liệu hay được hỏi
  • Add a constant $c$ to every value: mean, median and mode all shift by $c$; the range does not change.
  • Multiply every value by $k>0$: mean, median, mode and range are all multiplied by $k$.
  • Change one value only: the mean always moves; the median moves only if the change crosses the middle position; the range moves only when an extreme is involved — either the value that changed was the largest or the smallest, or the replacement lands outside the old extremes.
Ví dụ mẫu

In the list $3,\;5,\;7,\;9,\;41$ the value $41$ is replaced by $91$. What happens to the mean, the median and the range?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

The list $4,\;6,\;8,\;10,\;12$ has mean $8$, median $8$ and range $8$. A sixth value is added. Compare the effect of adding $8$ with the effect of adding $30$.

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Giải thích tiếng Việt

Câu hỏi “thêm một giá trị bằng đúng trung bình hiện tại thì trung bình có đổi không” xuất hiện rất nhiều. Câu trả lời là không đổi — và đó cũng là mẹo kiểm tra: nếu giá trị mới lớn hơn trung bình cũ thì trung bình mới tăng, nhỏ hơn thì giảm. Không cần tính lại tổng.

Reading the shape from the summaries

When the mean sits noticeably above the median, a few unusually large values are pulling the sum up while leaving the middle position where it was; when the mean sits below the median, a few unusually small values are doing the opposite.

Ví dụ mẫu

A city reports that the mean household income is $\$92{,}000$ while the median household income is $\$61{,}000$. What does the gap tell us?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Ví dụ mẫu

A list of five positive integers has a mean of $10$ and a median of $12$. What is the greatest possible value in the list?

Thử tự làm ra giấy trước đã.
Lỗi thường gặp

Đọc “median $=12$” rồi cho luôn $d$ nhỏ hơn $12$. Sau khi sắp xếp, mọi giá trị đứng sau trung vị đều phải $\ge$ trung vị. Ép $d=12$ là giá trị nhỏ nhất hợp lệ, không phải $1$.

Ba chỗ mất điểm của dạng này

Tính trung bình từ bảng tần số bằng cách cộng hàng giá trị

$(0+1+2+3+4)/5 = 2$ là trung bình của các loại giá trị, không phải của học sinh. Cũng sai không kém: lấy $30 \div 5 = 6$. Phải nhân giá trị với tần số rồi mới chia cho tổng tần số.

Quên rằng mọi giá trị sau trung vị phải $\geq$ trung vị

Đọc "median $= 12$" rồi cho luôn một giá trị chưa biết nhỏ hơn $12$. Sau khi sắp xếp, mọi giá trị đứng sau trung vị đều phải $\geq$ trung vị.

Trộn đơn vị trước khi tính

Cộng thẳng $1{,}2 + 850 + 1{,}05$ ra một con số vô nghĩa. Đổi đơn vị trước khi tính là bước bắt buộc, và đề luôn đặt sẵn một phương án cho người quên.

Tự kiểm tra — chữa ngay tại chỗ

Câu 1
A table records the number of pets owned by each of $30$ students: $0$ pets — $6$ students; $1$ pet — $9$; $2$ pets — $7$; $3$ pets — $5$; $4$ pets — $3$. What is the mean number of pets per student?
Gõ đáp số rồi bấm Kiểm tra.
Câu 2
For the same table — $0$ pets: $6$ students; $1$: $9$; $2$: $7$; $3$: $5$; $4$: $3$; $30$ students in all — what is the median number of pets?
  1. $1$
  2. $1.5$
  3. $2$
  4. $2.5$
Chọn một phương án rồi bấm Kiểm tra.
Câu 3
Class A has $12$ students with a mean test score of $78$. Class B has $18$ students with a mean test score of $88$. What is the mean score of all $30$ students?
Gõ đáp số rồi bấm Kiểm tra.

Tóm tắt bỏ túi

  • Bốn tóm tắt, bốn điểm mù — đề ra bẫy ở điểm mù, không ở phép tính.
  • Bảng tần số: nhân giá trị với tần số, rồi chia cho tổng tần số.
  • Trung vị trong bảng tần số phải đếm vị trí: $n$ lẻ → vị trí $\tfrac{n+1}{2}$; $n$ chẵn → trung bình hai vị trí $\tfrac n2$ và $\tfrac n2 + 1$.
  • Trung bình gộp luôn nằm giữa hai trung bình và lệch về phía nhóm đông hơn — dùng để kiểm đáp án.
  • Cộng hằng số $c$ vào mọi giá trị: trung bình, trung vị, mốt đều tăng $c$; khoảng biến thiên không đổi.
  • Nhân mọi giá trị với $k > 0$: cả bốn đều nhân $k$.
  • Thêm một giá trị bằng đúng trung bình hiện tại thì trung bình không đổi.
  • Đổi đơn vị trước khi tính, không đổi ở bước cuối.

Làm bài tập của bài này

Bộ M3-05 — 18 câu, chấm ngay trên máy, có đáp án từng câu. Vài câu đầu ở mức nền tảng để chắc tay, phần còn lại từ mức đề thật trở lên.

4 dễ7 khó7 rất khó