Mục lục bài họcĐang ở d03-b4
← AP Calculus BC
0/40 bài đã học xong
Chương 3 · Unit 3 — Differentiation: Composite, Implicit, and Inverse Functions · Bài 4/4 của chương · bài 12/40 của AP Calculus BC

Logarithmic Differentiation and Selecting a Procedure

Đạo hàm bằng logarit và chọn đúng công cụ
← Mục lục bài học
Lý thuyết · English

When the exponent contains a variable

The power rule needs a constant exponent and the exponential rule needs a constant base, so an expression like $x^{\sin x}$ is served by neither. Take a natural logarithm of both sides first:

$$y=x^{\sin x}\;\Longrightarrow\;\ln y=\sin x\ln x\;\Longrightarrow\;\frac{y'}{y}=\cos x\ln x+\frac{\sin x}{x}\;\Longrightarrow\;y'=x^{\sin x}\left(\cos x\ln x+\frac{\sin x}{x}\right)$$

The step $\dfrac{d}{dx}\ln y=\dfrac{y'}{y}$ is implicit differentiation, and the final multiplication by $y$ is what returns the answer to the original variable. Forgetting it leaves only $\dfrac{y'}{y}$, which is not the requested derivative.

The same trick tames heavy products and quotients

Logarithms convert products into sums, quotients into differences and powers into coefficients, so a three-level quotient becomes three independent derivatives added together. This is far safer than nesting the quotient rule around the product rule around the chain rule.

Choosing the procedure

Read the outermost operation first: a sum means differentiate term by term; a product means the product rule; a quotient with a variable exponent means logarithms; a composition means the chain rule.

Giải thích tiếng Việt

Quy tắc luỹ thừa đòi số mũ là hằng, quy tắc mũ đòi cơ số là hằng — nên $x^{\sin x}$ không thuộc cả hai. Lối ra là lấy logarit tự nhiên hai vế trước:

$$\ln y=\sin x\ln x\;\Longrightarrow\;\frac{y'}{y}=\cos x\ln x+\frac{\sin x}{x}\;\Longrightarrow\;y'=x^{\sin x}\left(\cos x\ln x+\frac{\sin x}{x}\right)$$

Bước $\frac{d}{dx}\ln y=\frac{y'}{y}$ chính là đạo hàm hàm ẩn của bài trước, và phép nhân $y$ ở cuối là bước đưa đáp án trở về biến gốc. Quên bước ấy thì bài chỉ dừng ở $\frac{y'}{y}$, không phải thứ đề hỏi.

Cùng mẹo đó trị được tích và thương nặng. Logarit biến tích thành tổng, thương thành hiệu, luỹ thừa thành hệ số — nên một biểu thức ba tầng thành ba đạo hàm rời rạc cộng lại, an toàn hơn nhiều so với lồng quy tắc thương ra ngoài quy tắc tích rồi lại dây chuyền bên trong.

Chọn công cụ theo phép toán ngoài cùng. Ngoài cùng là dấu cộng thì đạo hàm từng số hạng; là dấu nhân thì quy tắc tích; là thương hoặc có biến ở số mũ thì logarit; là hàm lồng hàm thì dây chuyền. Đọc sai phép toán ngoài cùng là chọn sai công cụ ngay từ dòng đầu, và không có cách nào cứu ở các dòng sau.

y = tích / thương có luỹ thừa ln ln y = tổng / hiệu hệ số ra trước đạo hàm ẩn y′ / y = tổng các đạo hàm nhân y y′ Bước bị quên nhiều nhất là mũi tên cuối: NHÂN LẠI y. Dừng ở y′/y là trả lời một câu hỏi khác với câu đề hỏi.
Đọc sơ đồ theo chiều kim đồng hồ. Logarit đưa bài toán sang một thế giới dễ hơn (tích thành tổng), ta đạo hàm ở đó, rồi phải đi ngược trở về bằng phép nhân $y$. Ba mũi tên đầu ai cũng nhớ; mũi tên thứ tư là chỗ mất điểm, vì $\frac{y'}{y}$ trông đã giống một đáp án hoàn chỉnh. Mẹo chặn: ngay khi viết dòng $\ln y=\dots$, hãy viết luôn chữ "$\times y$" ở cuối trang làm lời nhắc.
Ví dụ — thương ba tầng, làm bằng logarit

Cho $y=\dfrac{(x+2)^{4}\sqrt{3x-2}}{\left(x^{2}+1\right)^{3}}$ với $x>\dfrac23$. Tính $y'(1)$ dưới dạng phân số đúng.

Giải.

Lấy logarit hai vế (hợp lệ vì $y>0$ trên miền đang xét):

$$\ln y=4\ln(x+2)+\tfrac12\ln(3x-2)-3\ln\left(x^{2}+1\right)$$

Đạo hàm hai vế theo $x$:

$$\frac{y'}{y}=\frac{4}{x+2}+\frac{3}{2(3x-2)}-\frac{6x}{x^{2}+1}$$

Tại $x=1$:

$$y(1)=\frac{3^{4}\cdot 1}{2^{3}}=\frac{81}{8},\qquad \frac{y'}{y}\bigg|_{x=1}=\frac{4}{3}+\frac{3}{2}-3=\frac{8+9-18}{6}=-\frac{1}{6}$$

Nhân lại với $y$:

$$y'(1)=\frac{81}{8}\cdot\left(-\frac{1}{6}\right)=-\frac{27}{16}$$

Làm trực tiếp thì phải lồng quy tắc thương ra ngoài, quy tắc tích bên trong, rồi dây chuyền ở từng thừa số — ba tầng và rất dễ sai dấu.

Bẫy hay mất điểm — Bẫy số một: dừng lại ở $\frac{y'}{y}$ và nộp con số đó. Chặn bằng thói quen viết sẵn "$\times y$" ở cuối trang ngay khi bắt đầu. Bẫy số hai: dùng quy tắc luỹ thừa cho $x^{x}$ ra $x\cdot x^{x-1}$, hoặc dùng quy tắc mũ ra $x^{x}\ln x$ — cả hai đều sai vì cả cơ số lẫn số mũ đều chứa biến; kết quả đúng là $x^{x}(1+\ln x)$. Chặn bằng cách nhìn vào cả cơ số và số mũ trước khi chọn quy tắc, thấy biến ở cả hai chỗ thì bắt buộc dùng logarit.
Phải nhớ — Biến nằm ở số mũ, hoặc biểu thức là tích chồng thương chồng luỹ thừa: lấy logarit. Đạo hàm xong luôn còn một bước nữa là nhân lại $y$ — đó là mắt xích hay đứt nhất của cả kỹ thuật này.

Đọc xong rồi — làm thử ngay

Bài tập của chương Unit 3 — Differentiation: Composite, Implicit, and Inverse Functions gồm 14 câu trắc nghiệm và 3 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.

Làm bài tập chương →