Mục lục bài họcĐang ở d02-b3
Ethics, generalisability and evaluating studies
The ethical principles
Informed consent, right to withdraw, protection from physical and psychological harm, deception only when justified and followed by debriefing, confidentiality, and special safeguards for children and vulnerable participants. Learn them as a checklist you can apply to any study in seconds.
Writing about ethics for marks
Do not condemn. Name the principle, quote the detail of the study that breaches it, say what the researcher could have done differently, and weigh the cost against the knowledge gained. 'This study was unethical and should not have happened' earns almost nothing; 'participants could not give fully informed consent because the true aim was concealed, so a full debrief with the option to withdraw data afterwards was essential' earns the marks.
Generalisability
Ask three questions. Who was in the sample (size, age, gender, culture, how recruited)? Where was the study run — a laboratory task or a real setting? And when — do social norms from decades ago still hold? A volunteer sample is self-selecting, so it over-represents people who are cooperative and interested.
Reliability and validity, applied
Reliability is consistency: standardised procedures and inter-rater agreement raise it. Validity is whether the study measures what it claims: high control raises internal validity but lowers ecological validity, and demand characteristics threaten both. Naming the specific feature that creates the problem is what separates a top answer from a list.
A four-step routine for any study
Method and design → sample → key finding → two evaluation points with evidence from the study itself. Practise it until it is automatic; most Paper 1 and Paper 2 questions are a variation of it.
Các nguyên tắc đạo đức
Đồng ý có hiểu biết, quyền rút lui, bảo vệ khỏi tổn hại thể chất và tâm lý, chỉ đánh lừa khi có lý do chính đáng và phải giải thích lại sau đó, bảo mật, và biện pháp bảo vệ riêng cho trẻ em cùng nhóm dễ tổn thương. Hãy học chúng như một danh mục kiểm tra áp được vào bất kỳ nghiên cứu nào trong vài giây.
Viết về đạo đức sao cho có điểm
Đừng lên án. Hãy gọi tên nguyên tắc, dẫn chi tiết của nghiên cứu vi phạm nó, nói nhà nghiên cứu lẽ ra có thể làm khác thế nào, và cân cái giá đó với tri thức thu được. Viết “nghiên cứu này phi đạo đức và lẽ ra không nên làm” gần như không được điểm; viết “người tham gia không thể đồng ý có hiểu biết vì mục đích thật bị giấu, nên bắt buộc phải có buổi giải thích đầy đủ kèm quyền rút dữ liệu sau đó” thì được điểm.
Tính khái quát
Hỏi ba câu. Mẫu gồm ai (cỡ mẫu, tuổi, giới, văn hoá, tuyển bằng cách nào)? Nghiên cứu chạy ở đâu — nhiệm vụ trong phòng thí nghiệm hay bối cảnh thật? Và vào lúc nào — chuẩn mực xã hội của vài thập kỷ trước còn đúng không? Mẫu tình nguyện là mẫu tự chọn, nên thiên về những người hợp tác và quan tâm.
Độ tin cậy và độ giá trị, áp vào bài
Độ tin cậy là tính nhất quán: quy trình chuẩn hoá và sự thống nhất giữa các người chấm làm nó tăng. Độ giá trị là việc nghiên cứu có đo đúng thứ nó tuyên bố đo không: kiểm soát chặt làm tăng độ giá trị nội tại nhưng làm giảm độ giá trị sinh thái, còn đặc điểm đòi hỏi (demand characteristics) đe doạ cả hai. Gọi tên ĐÚNG chi tiết gây ra vấn đề mới là thứ tách bài giỏi khỏi bài liệt kê.
Quy trình bốn bước cho mọi nghiên cứu
Phương pháp và thiết kế → mẫu → phát hiện chính → hai điểm đánh giá có dẫn chứng từ chính nghiên cứu đó. Luyện tới mức thành phản xạ; phần lớn câu hỏi Paper 1 và Paper 2 chỉ là biến thể của quy trình này.
Trong một nghiên cứu về tuân phục, người tham gia được cho biết họ đang tham gia một thí nghiệm về trí nhớ, và tin rằng mình đang gây đau đớn thật cho một người khác. Nhiều người biểu hiện căng thẳng rõ rệt. Sau đó tất cả được giải thích đầy đủ và gặp lại ‘nạn nhân’.
Viết một đoạn đánh giá đạo đức đạt điểm tối đa.
Đoạn mẫu.
“Nghiên cứu vi phạm nguyên tắc đồng ý có hiểu biết: người tham gia được cho biết đây là thí nghiệm về trí nhớ trong khi mục đích thật là đo mức tuân phục, nên họ không thể cân nhắc điều mình thật sự đồng ý. Nó cũng vi phạm nguyên tắc bảo vệ khỏi tổn hại tâm lý, vì nhiều người biểu hiện căng thẳng rõ rệt khi tin rằng mình đang gây đau cho người khác.
Tuy nhiên, việc đánh lừa ở đây có lý do phương pháp luận: nếu biết trước mục đích, người tham gia gần như chắc chắn sẽ hành xử theo hình ảnh họ muốn thể hiện, và hiện tượng cần nghiên cứu sẽ không xuất hiện. Nói cách khác, câu hỏi nghiên cứu này không thể trả lời được nếu không giấu mục đích.
Nhà nghiên cứu đã thực hiện giải thích đầy đủ và cho gặp lại ‘nạn nhân’ để chứng minh không ai bị hại — đây là biện pháp giảm nhẹ quan trọng và đúng chuẩn thời đó. Dù vậy, giải thích sau không xoá được trải nghiệm căng thẳng đã xảy ra.
Đánh giá tổng thể: chi phí đạo đức là thật và không thể bỏ qua, nhưng tri thức thu được về sức mạnh của quyền uy có giá trị xã hội lớn. Theo chuẩn hiện nay, một hội đồng đạo đức nhiều khả năng sẽ yêu cầu thiết kế lại — ví dụ dùng kịch bản mô phỏng có báo trước mức khó chịu tối đa — thay vì cấm hẳn câu hỏi nghiên cứu.”
Vì sao đoạn này ăn điểm. Nó gọi tên hai nguyên tắc cụ thể, dẫn chi tiết của nghiên cứu cho từng nguyên tắc, nêu lý do chính đáng của việc đánh lừa, ghi nhận biện pháp giảm nhẹ, và kết bằng một phán đoán cân nhắc chứ không phải lời lên án.
Đọc xong rồi — làm thử ngay
Bài tập của chương Approaches, Issues and Debates gồm 14 câu trắc nghiệm và 3 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.