Mục lục bài họcĐang ở d02-b4
Intelligence and Psychological Testing
One ability or many?
- Spearman used factor analysis to argue for a general intelligence factor, g, underlying all specific abilities.
- Gardner proposed multiple intelligences — linguistic, logical-mathematical, spatial, musical, bodily-kinesthetic, interpersonal, intrapersonal, naturalist — arguing they are independent.
- Sternberg's triarchic theory keeps it to three: analytical (the kind school tests), creative, and practical.
- Emotional intelligence — perceiving, understanding, managing and using emotion.
Across the lifespan, fluid intelligence (reasoning about novel problems) declines with age, while crystallised intelligence (accumulated knowledge and vocabulary) holds or rises.
What makes a test worth anything
Three requirements. Standardisation: the test is given identically and scored against a norm group, producing the familiar normal curve with a mean of $100$ and a standard deviation of $15$. Reliability: consistent results, checked by test-retest or split-half. Validity: it measures what it claims — content validity (covers the domain) and predictive validity (forecasts the outcome it should).
The original ratio score was $\text{IQ} = (\text{mental age} / \text{chronological age}) \times 100$, which breaks down for adults, so modern tests such as the WAIS score by comparison with same-age peers instead. Because raw performance has risen across generations — the Flynn effect — tests must be renormed to keep the mean at $100$.
Differences and fairness
High heritability within groups does not explain a gap between groups — the same seed in poor and rich soil gives different harvests. Stereotype threat: reminding people of a negative stereotype about their group lowers their performance on the spot. A test is biased in the technical sense only if it predicts less accurately for one group; that is different from a test being socially unfair. Finally, aptitude tests aim to predict future performance, achievement tests measure what has been learned.
Một năng lực hay nhiều năng lực?
- Spearman dùng phân tích nhân tố để lập luận rằng có một nhân tố thông minh chung, gọi là g, nằm dưới mọi năng lực riêng lẻ.
- Gardner nêu thuyết đa trí tuệ — ngôn ngữ, logic–toán, không gian, âm nhạc, vận động, giao tiếp, nội tâm, tự nhiên — và cho rằng chúng độc lập với nhau.
- Thuyết ba thành phần của Sternberg gọn hơn: phân tích (thứ nhà trường hay đo), sáng tạo, và thực tiễn.
- Trí tuệ cảm xúc — nhận biết, hiểu, quản lý và sử dụng cảm xúc.
Theo tuổi tác, trí thông minh linh hoạt (suy luận với vấn đề mới) giảm dần, còn trí thông minh kết tinh (vốn kiến thức và từ vựng tích luỹ) giữ nguyên hoặc còn tăng.
Điều gì làm một trắc nghiệm có giá trị: ba yêu cầu. Chuẩn hoá — mọi người làm cùng một cách và điểm được so với một nhóm chuẩn, cho ra đường cong chuẩn quen thuộc với trung bình $100$ và độ lệch chuẩn $15$. Độ tin cậy — kết quả nhất quán, kiểm bằng cách đo lại hoặc chẻ đôi bài. Độ hiệu lực — đo đúng thứ nó nói là đo, gồm hiệu lực nội dung và hiệu lực dự báo.
Công thức tỉ số thuở đầu là
$$\text{IQ} = \frac{\text{tuổi trí tuệ}}{\text{tuổi thật}} \times 100$$Công thức này hỏng khi áp cho người lớn, nên các bộ trắc nghiệm hiện đại như WAIS chấm bằng cách so với nhóm cùng tuổi. Vì thành tích thô tăng dần qua các thế hệ — hiệu ứng Flynn — người ta phải chuẩn hoá lại định kỳ để trung bình luôn quay về $100$.
Khác biệt và sự công bằng: hệ số di truyền cao bên trong từng nhóm không giải thích được khoảng cách giữa hai nhóm — cùng một giống hạt gieo trên đất tốt và đất bạc màu vẫn cho hai vụ mùa khác nhau. Đe doạ khuôn mẫu: chỉ cần nhắc người làm bài về một khuôn mẫu tiêu cực gắn với nhóm của họ là điểm tụt ngay tại chỗ. Một trắc nghiệm bị coi là thiên lệch theo nghĩa kỹ thuật chỉ khi nó dự báo kém chính xác hơn cho một nhóm — chuyện đó khác với việc bài thi không công bằng về mặt xã hội. Cuối cùng, trắc nghiệm năng khiếu nhắm dự báo kết quả tương lai, còn trắc nghiệm thành tích đo thứ đã học được.
Lan được $130$ điểm ở một trắc nghiệm chuẩn hoá trung bình $100$, độ lệch chuẩn $15$. Hùng được $85$. Hãy diễn giải hai điểm số này thành vị trí trong dân số, và nói rõ điểm số ấy chưa cho biết điều gì.
Bước 1 — quy điểm về số độ lệch chuẩn. Với Lan: $(130-100)/15 = 2$, tức cao hơn trung bình hai độ lệch chuẩn. Với Hùng: $(85-100)/15 = -1$, thấp hơn trung bình một độ lệch chuẩn.
Bước 2 — dùng quy tắc $68$–$95$–$99{,}7$. Khoảng $95\%$ dân số nằm trong $\pm 2$ độ lệch chuẩn, nên phần nằm ngoài là $5\%$, chia đều hai đuôi thành $2{,}5\%$ mỗi bên. Vậy Lan đứng trên khoảng $97{,}5\%$ dân số.
Bước 3 — làm tương tự cho Hùng. Khoảng $68\%$ nằm trong $\pm 1$ độ lệch chuẩn, còn lại $32\%$ chia đôi thành $16\%$ mỗi đuôi. Hùng ở khoảng phân vị $16$ — nghĩa là chừng $84\%$ người cùng tuổi có điểm cao hơn.
Bước 4 — điểm số này chưa nói gì. Nó không nói vì sao có khoảng cách ấy. Chất lượng trường học, vốn từ ở nhà, sức khoẻ, mức quen với dạng bài, và cả đe doạ khuôn mẫu ngay trong phòng thi đều tác động lên con số. Đó là lý do đề AP luôn đòi diễn giải điểm số kèm điều kiện, không kết luận về năng lực bẩm sinh.
Đọc xong rồi — làm thử ngay
Bài tập của chương Unit 2 — Cognition gồm 14 câu trắc nghiệm và 6 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.