Mục lục bài họcĐang ở d02-b2
Thinking, Problem Solving and Bias
Two ways to solve a problem
An algorithm tries every possibility — guaranteed to work, but slow. A heuristic is a mental shortcut — fast, usually right, occasionally badly wrong.
The biases that show up on the exam
- Availability heuristic — judging likelihood by how easily examples come to mind. Plane crashes are vivid, so people overestimate air travel risk.
- Representativeness heuristic — judging by how well something matches a stereotype, ignoring base rates.
- Confirmation bias — seeking evidence that supports what you already believe.
- Framing — the same fact stated as "90% survive" or "10% die" produces different choices.
- Anchoring — the first number offered drags later estimates toward it.
- Functional fixedness — seeing an object only in its usual role.
- Hindsight bias — "I knew it all along" after learning the outcome.
- Overconfidence — being more certain than accuracy warrants.
Intelligence
$\text{IQ}$ scores are standardised with a mean of $100$ and a standard deviation of $15$, so about $68\%$ of people score between $85$ and $115$. A test must be both reliable (consistent) and valid (measuring what it claims).
Hai cách giải quyết vấn đề: thuật toán thử mọi khả năng — chắc chắn ra kết quả nhưng chậm. Heuristic là lối tắt tư duy — nhanh, thường đúng, thỉnh thoảng sai rất nặng.
Các thiên lệch hay ra đề:
- Heuristic sẵn có — đánh giá khả năng theo mức dễ nghĩ ra ví dụ. Tai nạn máy bay được đưa tin dày nên người ta phóng đại rủi ro đi máy bay.
- Heuristic đại diện — đánh giá theo mức khớp với khuôn mẫu, bỏ qua tỉ lệ nền.
- Thiên lệch xác nhận — chỉ tìm bằng chứng ủng hộ điều mình đã tin.
- Đóng khung — cùng một sự thật, nói “$90\%$ sống sót” hay “$10\%$ tử vong” cho ra lựa chọn khác nhau.
- Neo — con số đưa ra đầu tiên kéo mọi ước lượng sau về phía nó.
- Cố định chức năng — chỉ thấy đồ vật ở công dụng quen thuộc.
- Thiên lệch nhận thức muộn — biết kết quả rồi mới nói “tôi biết ngay mà”.
- Tự tin thái quá — chắc chắn hơn mức độ chính xác thật sự.
Trí thông minh: điểm $\text{IQ}$ được chuẩn hoá với trung bình $100$ và độ lệch chuẩn $15$, nên khoảng $68\%$ số người nằm giữa $85$ và $115$. Một trắc nghiệm phải vừa đáng tin (nhất quán) vừa có giá trị (đo đúng thứ nó nói là đo).
Nam đọc tin ba vụ cướp trong tuần và tin rằng khu mình ở đang rất nguy hiểm, dù thống kê cho thấy tội phạm giảm $20\%$. Gọi tên thiên lệch và giải thích.
Đây là heuristic sẵn có (availability heuristic).
Cơ chế: Nam ước lượng mức độ nguy hiểm bằng cách xem ví dụ có dễ hiện lên trong đầu không. Ba vụ cướp vừa đọc thì rất dễ nhớ — chúng cụ thể, có hình ảnh, và mới xảy ra.
Số liệu thống kê thì trừu tượng, không gợi hình, nên nó thua trong cuộc cạnh tranh giành sự chú ý — dù nó mới là bằng chứng đúng.
Vì sao lối tắt này tồn tại: thường thì thứ dễ nhớ đúng là thứ hay xảy ra, nên heuristic này có ích. Nó chỉ hỏng khi có một nguồn làm méo mức dễ nhớ — chẳng hạn truyền thông đưa tin dày về sự kiện hiếm.
Phân biệt với thiên lệch xác nhận: nếu Nam đã tin khu này nguy hiểm từ trước rồi chỉ đọc những tin ủng hộ niềm tin đó, thì mới là thiên lệch xác nhận.
Đọc xong rồi — làm thử ngay
Bài tập của chương Unit 2 — Cognition gồm 14 câu trắc nghiệm và 6 đề tự luận, ra khó hơn đề thật 30–50%. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.