Mục lục bài họcĐang ở d01-b3
← AP Psychology
0/20 bài đã học xong
Chương 1 · Unit 1 — Biological Bases of Behavior · Bài 3/4 của chương · bài 3/20 của AP Psychology

The Nervous and Endocrine Systems, Heredity and Environment

Hệ thần kinh, hệ nội tiết và di truyền
← Mục lục bài học
Lý thuyết · English

Two control systems, two speeds

The nervous system sends electrical signals down fixed wiring: fast, precise, over in milliseconds. The endocrine system releases hormones into the bloodstream: slower to start, but the effect lingers for minutes or hours. Both are coordinated by the hypothalamus, which is why a single frightening moment produces an instant jolt and an hour of feeling shaky.

How the nervous system divides

  • Central nervous system (CNS) — brain and spinal cord.
  • Peripheral nervous system (PNS) — everything else, split in two:
  • Somatic — carries sensory input in and controls voluntary skeletal muscle.
  • Autonomic — runs organs automatically, and itself splits into the sympathetic branch (arousal: heart rate up, pupils dilate, digestion halted — fight or flight) and the parasympathetic branch (calming: rest and digest).

A reflex arc bypasses the brain entirely: sensory neuron → interneuron in the spinal cord → motor neuron. Your hand is already off the hot pan before the brain registers pain.

The endocrine system

  • Pituitary — the master gland, directed by the hypothalamus; releases growth hormone and oxytocin.
  • Adrenal glandsepinephrine and norepinephrine for the surge, cortisol for sustained stress.
  • Thyroid — metabolic rate. Pancreas — insulin and blood sugar. Ovaries and testes — sex hormones.

Nature working through nurture

Twin studies compare identical (monozygotic) with fraternal twins; adoption studies compare children with biological versus adoptive parents. Heritability is the proportion of variation in a group traceable to genes — never a statement about one person. Epigenetics shows the environment can switch genes on and off without changing the DNA sequence.

Giải thích tiếng Việt

Hai hệ điều khiển, hai tốc độ. Hệ thần kinh chạy tín hiệu điện trên đường dây cố định: nhanh, chính xác, xong trong vài phần nghìn giây. Hệ nội tiết thả hormone vào máu: khởi động chậm hơn nhưng tác dụng kéo dài hàng phút, hàng giờ. Cả hai đều nhận lệnh từ vùng dưới đồi — nên một cú giật mình vừa cho ta phản ứng tức thì, vừa để lại cảm giác run tay cả tiếng sau.

Hệ thần kinh chia thế nào:

  • Trung ương — não và tuỷ sống.
  • Ngoại biên — phần còn lại, lại chia đôi:
  • Thân thể — đưa tín hiệu cảm giác vào và điều khiển cơ vân theo ý muốn.
  • Tự chủ — chạy nội tạng tự động, và chính nó lại chia thành nhánh giao cảm (tăng tốc: tim đập nhanh, đồng tử giãn, dừng tiêu hoá — chiến hay chạy) và nhánh đối giao cảm (hãm lại: nghỉ ngơi và tiêu hoá).

Cung phản xạ bỏ qua não hoàn toàn: nơ-ron cảm giác → nơ-ron trung gian ở tuỷ sống → nơ-ron vận động. Tay đã rụt khỏi chảo nóng trước khi não kịp thấy đau.

Hệ nội tiết: tuyến yên là tuyến chủ, nghe lệnh vùng dưới đồi; tuyến thượng thận tiết adrenaline cho cú xốc tức thì và cortisol cho căng thẳng kéo dài; tuyến giáp điều chỉnh tốc độ chuyển hoá; tuỵ tiết insulin; tuyến sinh dục tiết hormone sinh dục.

Di truyền và môi trường: nghiên cứu song sinh so sánh cặp cùng trứng với cặp khác trứng; nghiên cứu con nuôi so sánh trẻ với cha mẹ ruột và cha mẹ nuôi. Hệ số di truyền là phần khác biệt trong một nhóm quy được cho gen — không bao giờ là phát biểu về một cá nhân. Di truyền biểu sinh cho thấy môi trường bật tắt được gen mà không đổi trình tự DNA.

HỆ THẦN KINHTRUNG ƯƠNGnão + tuỷ sốngNGOẠI BIÊNdây thần kinh ra và vàoThân thểcơ vân, chủ ýTự chủnội tạng, tự độngGiao cảmtăng tốcĐối giao cảmhãm lại
Ví dụ — đọc một cơn hoảng hốt theo từng nhánh

Minh suýt va xe. Ngay lúc đó tim đập dồn, đồng tử giãn, miệng khô khốc, tay run. Hai mươi phút sau tim đã chậm lại, bụng bắt đầu đói, nhưng người vẫn còn bần thần. Hãy chỉ ra bộ phận nào phụ trách từng dấu hiệu.

Giải.

Bước 1 — lúc suýt va xe: nhánh giao cảm. Tim nhanh và đồng tử giãn là hai dấu hiệu kinh điển. Miệng khô cũng vậy: giao cảm cắt hoạt động tiêu hoá, mà nước bọt chính là bước đầu của tiêu hoá. Cả ba đều thuộc hệ tự chủ, không ai cố ý ra lệnh.

Bước 2 — bẻ lái tránh xe: hệ thân thể. Động tác đánh tay lái là cơ vân theo ý muốn, thuộc nhánh thân thể chứ không phải tự chủ. Một tình huống có thể huy động cả hai nhánh cùng lúc.

Bước 3 — hai mươi phút sau: đối giao cảm. Tim chậm lại và cảm giác đói quay về là dấu hiệu nhánh đối giao cảm đã bật, khôi phục tiêu hoá.

Bước 4 — vì sao vẫn bần thần: hệ nội tiết. Adrenaline tan nhanh, nhưng cortisol do tuyến thượng thận tiết ra còn ở trong máu rất lâu sau khi tình huống kết thúc. Đây đúng là chỗ hai hệ tách nhau về tốc độ: thần kinh tắt gần như tức thì, nội tiết thì rút lui chậm.

Bẫy hay mất điểm — Nói “hệ số di truyền của chiều cao là $80\%$” không có nghĩa là $80\%$ chiều cao của bạn do gen quyết định. Con số ấy nói về mức chênh lệch giữa những người trong một nhóm, và nó đổi theo nhóm: ở nơi ai cũng đủ ăn, khác biệt còn lại chủ yếu do gen nên hệ số cao; ở nơi dinh dưỡng chênh lệch lớn, cùng bộ gen ấy cho hệ số thấp hơn hẳn.
Phải nhớ — Giao cảm và đối giao cảm đều nằm trong nhánh tự chủ — một bên tăng tốc, một bên hãm lại. Thần kinh tắt nhanh, nội tiết rút lui chậm.

Đọc xong rồi — làm thử ngay

Bài tập của chương Unit 1 — Biological Bases of Behavior gồm 14 câu trắc nghiệm và 6 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.

Làm bài tập chương →