Mục lục bài họcĐang ở d01-b2
Economic Systems and the Price Mechanism
Three ways of answering the same three questions
In a market economy, resources are privately owned and allocated by prices generated by the interaction of buyers and sellers. In a planned (command) economy, the state owns the means of production and directs resources by plan and target. Every real economy is a mixed economy; countries differ only in the balance between the two, and in how far the state corrects market failure.
The three functions of the price mechanism
- Signalling — a change in price is public information that conveys a change in relative scarcity or in what buyers want.
- Incentive — a higher price raises expected profit, which rewards producers for moving resources into that industry; a lower price does the reverse.
- Rationing — where supply is limited, a higher price cuts quantity demanded until it matches the quantity available, so shortages do not persist.
Adam Smith called the outcome the invisible hand: no one plans the reallocation, yet self-interested decisions generate it. Its great advantage is informational — no planner could gather what millions of prices summarise automatically. Its great weakness is that prices only reflect private costs and benefits, so wherever there are externalities, public goods, information failure or extreme inequality the outcome will not be socially optimal.
Specialisation and the division of labour
Markets rest on specialisation. Dividing production into narrow tasks raises output per worker through practice, better matching of workers to tasks and the use of specialised capital, but it requires exchange and therefore money, and it creates dependence, boredom and structural unemployment risk when demand shifts.
Ba cách trả lời cùng ba câu hỏi
Ở market economy, nguồn lực thuộc sở hữu tư nhân và được phân bổ bằng giá do người mua và người bán tương tác mà ra. Ở planned economy (kinh tế mệnh lệnh), nhà nước sở hữu tư liệu sản xuất và điều nguồn lực bằng kế hoạch và chỉ tiêu. Mọi nền kinh tế thật đều là mixed economy; các nước chỉ khác nhau ở tỉ lệ pha giữa hai cực, và ở mức độ nhà nước can thiệp để sửa market failure.
Ba chức năng của cơ chế giá
- Signalling — giá đổi là một tin công khai, báo rằng mức khan hiếm tương đối hoặc thị hiếu người mua đã đổi.
- Incentive — giá cao làm lợi nhuận kỳ vọng cao, tức thưởng cho ai chuyển nguồn lực vào ngành đó; giá thấp thì ngược lại.
- Rationing — khi lượng cung có hạn, giá cao cắt bớt lượng cầu cho tới khi vừa khớp lượng có sẵn, nên thiếu hụt không kéo dài.
Adam Smith gọi kết quả này là invisible hand: không ai lập kế hoạch phân bổ lại, vậy mà các quyết định vì lợi ích riêng cộng lại vẫn tạo ra nó. Ưu thế lớn nhất của nó là thông tin — không nhà hoạch định nào thu thập nổi lượng tin mà hàng triệu mức giá tự động tóm tắt. Nhược điểm lớn nhất là giá chỉ phản ánh chi phí và lợi ích tư nhân, nên ở đâu có ngoại ứng, hàng hoá công cộng, thông tin bất cân xứng hay bất bình đẳng gay gắt thì kết quả không tối ưu cho xã hội.
Chuyên môn hoá và phân công lao động
Thị trường đứng được là nhờ specialisation. Chia sản xuất thành các thao tác hẹp làm sản lượng trên mỗi lao động tăng nhờ thành thạo, nhờ ghép đúng người đúng việc và nhờ dùng được máy chuyên dụng; nhưng nó đòi phải có trao đổi, tức phải có tiền, và nó tạo ra sự lệ thuộc, sự nhàm chán, cùng rủi ro thất nghiệp cơ cấu khi cầu chuyển hướng.
Dùng đúng hai bảng trong hình. Trợ cấp mua xe điện và mức thuế nhiên liệu mới làm thị hiếu chuyển từ xe xăng sang xe điện.
(i) Tính phần trăm thay đổi giá ở mỗi thị trường. (ii) Chỉ rõ đường nào shift và đường nào chỉ có movement along. (iii) Giải thích ba chức năng của cơ chế giá đang hoạt động thế nào ở đây.
(i) Phần trăm thay đổi giá. Lấy giá cũ làm gốc ở cả hai bên:
$$\text{Xe điện}:\ \frac{42-30}{30}\times 100=+40\%\qquad\text{Xe xăng}:\ \frac{22-30}{30}\times 100=-26{,}7\%$$(ii) Đường nào dịch. Ở cả hai thị trường, thứ thay đổi là thị hiếu — một yếu tố ngoài giá — nên chỉ đường cầu shift: sang phải ở xe điện, sang trái ở xe xăng. Hai đường supply đứng yên hoàn toàn; nhà sản xuất chỉ trượt dọc đường cung cũ, lên trên ở thị trường A và xuống dưới ở thị trường B. Viết "cung xe điện tăng" là sai: cái tăng là quantity supplied. Nếu cung thật sự tăng thì giá đã phải giảm chứ không tăng $40\%$.
(iii) Ba chức năng. Signalling: mức $42$ và mức $22$ là hai tin công khai nói cho mọi hãng biết xã hội đang muốn gì. Incentive: chênh lệch lợi nhuận giữa hai ngành thưởng cho hãng nào chuyển dây chuyền, kỹ sư và vốn sang xe điện, và phạt hãng nào ở lại. Rationing: ở thị trường A, mức giá $42$ cắt bớt lượng cầu cho vừa với lượng xe điện thật sự có, nên không sinh hàng chờ mua kéo dài.
Điểm đánh giá đáng thêm. Quá trình này không tức thời. Trong ngắn hạn nguồn lực rất kém di động — kỹ sư động cơ đốt trong không thành kỹ sư pin sau một đêm — nên giá phải chênh khá lâu và khá lớn thì nguồn lực mới thật sự chuyển. Đó là gốc của structural unemployment ở vùng chuyên làm xe xăng.
Một xưởng có $5$ công nhân, mỗi người tự làm trọn một sản phẩm và làm được $8$ sản phẩm mỗi ngày. Sau khi chia thành năm công đoạn chuyên biệt, cả xưởng làm được $60$ sản phẩm mỗi ngày với đúng $5$ người đó.
Tính phần trăm tăng năng suất lao động, và nêu hai chi phí của việc chuyên môn hoá mà con số đó không hề cho thấy.
Bước 1 — sản lượng trước. $5 \times 8 = 40$ sản phẩm mỗi ngày, tức $8$ sản phẩm trên mỗi lao động.
Bước 2 — sau. $60$ sản phẩm với $5$ người, tức $12$ sản phẩm trên mỗi lao động.
$$\%\Delta = \frac{12-8}{8}\times 100 = +50\%$$Lưu ý lấy gốc là giá trị cũ. Lấy $4/12$ ra $33{,}3\%$ là dùng nhầm giá trị mới làm gốc — lỗi này ăn điểm ở mọi chương có tính phần trăm, không riêng chương này.
Bước 3 — hai chi phí không nằm trong con số $50\%$. Thứ nhất, sự lệ thuộc: dây chuyền chỉ nhanh bằng công đoạn chậm nhất, nên một người nghỉ là cả xưởng đứng; rủi ro này không xuất hiện trong sản lượng trung bình ngày thường. Thứ hai, kỹ năng hẹp lại: công nhân chỉ còn biết một thao tác, nên khi cầu sản phẩm giảm, họ khó chuyển nghề — đúng định nghĩa structural unemployment. Thêm nữa, công việc lặp lại làm động lực giảm, và năng suất đo được có thể tụt trở lại sau vài tháng.
Nối sang PPC. Chuyên môn hoá làm cả đường PPC dịch ra ngoài vì cùng một lượng nguồn lực nay cho nhiều sản lượng hơn. Nhưng nó chỉ dịch ra được nếu có trao đổi: người làm một công đoạn không tiêu dùng được công đoạn đó, nên chuyên môn hoá và tiền tệ luôn đi kèm nhau.
Đọc xong rồi — làm thử ngay
Bài tập của chương Scarcity, Choice and Resource Allocation gồm 14 câu trắc nghiệm và 4 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.