Mục lục bài họcĐang ở d07-b3
Economic Sectors and the Measurement of Development
Five sectors
Primary: extraction from the earth — farming, fishing, forestry, mining. Secondary: manufacturing, turning raw materials into goods. Tertiary: services delivered to people — retail, transport, nursing, teaching. Quaternary: handling information — research, software, finance, data analysis. Quinary: the small tier of highest-level decisions — chief executives, cabinet ministers, senior university and hospital leadership.
The Clark-Fisher model says the labour share moves primary, then secondary, then tertiary and quaternary as a country develops. Secondary employment rises and then falls; that fall is deindustrialisation, not collapse.
Money measures
GDP is output produced inside the territory. GNI is income received by the country's nationals, wherever earned, so it adds remittances and overseas profits and subtracts profits repatriated by foreign firms. A country full of foreign-owned factories can have $GDP>GNI$; a country living on remittances has $GNI>GDP$.
Both are divided by population to give per capita figures, and adjusted for purchasing power parity so that a dollar buys a comparable basket everywhere. Their weakness is that they are averages: they hide distribution, the informal economy and unpaid work, and they count pollution clean-up as a gain.
Composite measures
The Human Development Index combines a long healthy life, education and a decent standard of living into one number from $0$ to $1$, using a geometric mean so that a very low component cannot be offset by a very high one.
The Gender Inequality Index combines reproductive health (maternal mortality, adolescent births), empowerment (parliamentary seats, secondary education) and labour force participation. It runs from $0$ to $1$ where $0$ means perfect equality — the opposite direction from HDI. Simpler single indicators include literacy rate, life expectancy and infant mortality rate.
Năm khu vực kinh tế
- Sơ cấp: lấy vật chất từ tự nhiên — trồng trọt, đánh bắt, lâm nghiệp, khai khoáng.
- Thứ cấp: chế tạo, biến nguyên liệu thành hàng hoá.
- Tam cấp: dịch vụ phục vụ con người — bán lẻ, vận tải, điều dưỡng, dạy học.
- Tứ cấp: xử lý thông tin — nghiên cứu, phần mềm, tài chính, phân tích dữ liệu.
- Ngũ cấp: tầng rất mỏng của quyết định cao nhất — tổng giám đốc, bộ trưởng, lãnh đạo cấp cao đại học và bệnh viện.
Mô hình Clark-Fisher: khi một nước phát triển, tỉ trọng lao động chuyển từ sơ cấp sang thứ cấp rồi sang tam cấp và tứ cấp. Lao động thứ cấp lên rồi xuống — đoạn xuống là phi công nghiệp hoá, không phải sụp đổ.
Thước đo bằng tiền
GDP là sản lượng làm ra trong lãnh thổ. GNI là thu nhập mà công dân nước đó nhận được, kiếm ở đâu cũng tính: cộng kiều hối và lợi nhuận ở nước ngoài, trừ lợi nhuận mà doanh nghiệp ngoại chuyển về nước họ.
- Nước đầy nhà máy vốn ngoại: $GDP>GNI$ (Ireland là ví dụ kinh điển).
- Nước sống nhờ kiều hối: $GNI>GDP$ (Nepal, Philippines).
Cả hai đều chia cho dân số thành số bình quân đầu người, và quy theo ngang giá sức mua để một đô la mua được rổ hàng tương đương ở mọi nơi. Điểm yếu: chúng là số trung bình — che mất phân phối, bỏ sót kinh tế phi chính thức và việc nhà không công, lại tính cả tiền dọn ô nhiễm như một khoản lợi.
Thước đo tổng hợp
Chỉ số phát triển con người (HDI) gộp tuổi thọ, giáo dục và mức sống thành một số từ $0$ tới $1$, dùng trung bình nhân để một thành phần rất thấp không bị che lấp bởi một thành phần rất cao.
Chỉ số bất bình đẳng giới (GII) gộp sức khoẻ sinh sản (tử vong mẹ, sinh con tuổi vị thành niên), quyền lực (ghế nghị viện, giáo dục trung học) và tham gia lực lượng lao động. Nó chạy từ $0$ tới $1$ nhưng $0$ là bình đẳng hoàn hảo — ngược chiều với HDI. Các chỉ số đơn giản hơn: tỉ lệ biết chữ, tuổi thọ, tỉ suất tử vong trẻ sơ sinh.
Nước Z có: tuổi thọ $68$ năm; số năm đi học bình quân $6{,}5$ năm; số năm đi học kỳ vọng $11$ năm; GNI đầu người $\$6\,000$ theo ngang giá sức mua.
Mốc chuẩn: tuổi thọ tối thiểu $20$, tối đa $85$; số năm đi học bình quân tối đa $15$; số năm kỳ vọng tối đa $18$; GNI tối thiểu $\$100$, tối đa $\$75\,000$ (dùng logarit). Tính HDI.
Bước 1 — chỉ số sức khoẻ.
$$I_{sk}=\frac{68-20}{85-20}=\frac{48}{65}=0{,}738$$Bước 2 — chỉ số giáo dục. Lấy trung bình cộng của hai chỉ số con.
$$\frac{6{,}5}{15}=0{,}433\qquad \frac{11}{18}=0{,}611$$$$I_{gd}=\frac{0{,}433+0{,}611}{2}=0{,}522$$Bước 3 — chỉ số thu nhập. Thu nhập vào theo logarit, vì thêm $\$1\,000$ cho người nghèo có ý nghĩa hơn nhiều so với thêm $\$1\,000$ cho người giàu.
$$I_{tn}=\frac{\ln 6000-\ln 100}{\ln 75000-\ln 100}=\frac{8{,}700-4{,}605}{11{,}225-4{,}605}=\frac{4{,}095}{6{,}620}=0{,}619$$Bước 4 — gộp bằng trung bình NHÂN.
$$HDI=\sqrt[3]{0{,}738\times0{,}522\times0{,}619}=\sqrt[3]{0{,}2384}=0{,}620$$Vì sao trung bình nhân chứ không phải trung bình cộng: nếu lấy trung bình cộng ta được $\frac{0{,}738+0{,}522+0{,}619}{3}=0{,}626$, cao hơn. Trung bình cộng cho phép một nước mua điểm giáo dục bằng tiền dầu mỏ. Trung bình nhân thì một thành phần yếu kéo cả chỉ số xuống, đúng với ý “phát triển không thể thiên lệch”.
Nước Y có GDP $\$80$ tỉ. Doanh nghiệp nước ngoài chuyển $\$14$ tỉ lợi nhuận về nước họ; công dân nước Y làm việc ở nước ngoài gửi về $\$26$ tỉ kiều hối. Dân số là $20$ triệu. Tính GDP đầu người và GNI đầu người, rồi nói xem chỉ số nào mô tả đúng hơn mức sống thực của dân nước Y.
Bước 1 — GDP đầu người.
$$\frac{80\,000}{20}=\$4\,000$$(Đổi tỉ ra triệu để chia cho dân số tính bằng triệu.)
Bước 2 — GNI. GNI $=$ GDP $+$ thu nhập ròng nhận từ nước ngoài.
$$80-14+26=\$92\text{ tỉ}$$Bước 3 — GNI đầu người.
$$\frac{92\,000}{20}=\$4\,600$$Bước 4 — chỉ số nào đúng hơn. GNI đầu người, vì $\$14$ tỉ lợi nhuận kia được sản xuất trong nước Y nhưng không ai ở nước Y tiêu được, còn $\$26$ tỉ kiều hối thì chảy thẳng vào hộ gia đình nước Y.
Ý phải nhớ: đây chính là lý do các nước có nhiều vốn đầu tư nước ngoài trông “giàu” hơn theo GDP so với thu nhập thật của dân họ, còn các nước xuất khẩu lao động thì ngược lại.
Đọc xong rồi — làm thử ngay
Bài tập của chương Unit 7 — Industrial and Economic Development Patterns and Processes gồm 14 câu trắc nghiệm và 5 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.