Mục lục bài họcĐang ở d05-b3
← AP Human Geography
0/28 bài đã học xong
Chương 5 · Unit 5 — Agriculture and Rural Land-Use Patterns and Processes · Bài 3/4 của chương · bài 19/28 của AP Human Geography

The von Thünen Model and Bid-Rent Arithmetic

Mô hình von Thünen và phép tính địa tô
← Mục lục bài học
Lý thuyết · English

The assumptions

Von Thünen's isolated state assumes: one central market; a flat, featureless plain; uniform soil, climate and fertility; uniform transport cost in every direction; and farmers who are profit-maximizing and fully informed. The assumptions are not a weakness — they are the device that isolates distance as the only variable, so any observed pattern must be caused by distance alone.

The rings

From the market outward: market gardening and dairying (perishable, heavy, high yield per hectare); forest (in his day fuel and timber were bulky and consumed constantly); field crops and grain, with fallow rotations further out; and livestock ranching at the edge, where animals could walk themselves to market.

The arithmetic

Land rent per hectare for a given crop is

$$R = y(p - c) - y\,t\,d$$

where $y$ is yield per hectare, $p$ the market price per tonne, $c$ the production cost per tonne, $t$ the transport cost per tonne per kilometre, and $d$ the distance to market. The intercept $y(p-c)$ is the rent at the market gate; the slope is $y\,t$ — yield multiplied by transport rate. At any distance, the land goes to whichever use bids the highest rent, so the intersections of the bid-rent lines are the ring boundaries.

Distortions

Relax "uniform transport in all directions" and add a navigable river or a railway: along that corridor the effective transport cost per kilometre falls, so each bid-rent line flattens along the corridor and the rings stretch into elongated ovals — they do not disappear. Add a second market and you get a second, smaller set of rings. Add refrigeration, containerisation and air freight and the model scales globally: fresh flowers grown in Kenya for Amsterdam are still von Thünen logic, with air freight cost substituting for kilometres.

Giải thích tiếng Việt

Các giả định

Quốc gia biệt lập của von Thünen giả định: một chợ trung tâm duy nhất; một đồng bằng phẳng không có đặc điểm địa hình; đất, khí hậu và độ phì đồng nhất; chi phí vận chuyển như nhau theo mọi hướng; và nông dân tối đa hoá lợi nhuận, nắm đủ thông tin. Các giả định này không phải điểm yếu — chúng là thủ thuật để cô lập khoảng cách thành biến duy nhất, nên mọi hình thái quan sát được đều buộc phải do khoảng cách gây ra.

Các vòng

Từ chợ đi ra: làm vườn và chăn bò sữa (mau hỏng, nặng, năng suất trên mỗi hecta cao); rừng (thời ông, củi và gỗ vừa cồng kềnh vừa tiêu thụ liên tục); cây lương thực và ngũ cốc, càng ra xa càng luân canh có bỏ hoá; và chăn nuôi quảng canh ở rìa ngoài, nơi gia súc tự đi bộ về chợ được.

Phép tính

Địa tô trên mỗi hecta cho một loại cây là

$$R = y(p - c) - y\,t\,d$$

với $y$ là năng suất trên mỗi hecta, $p$ là giá thị trường mỗi tấn, $c$ là chi phí sản xuất mỗi tấn, $t$ là cước vận chuyển mỗi tấn mỗi ki lô mét, và $d$ là khoảng cách tới chợ. Hệ số chặn $y(p-c)$ là địa tô ngay tại cổng chợ; độ dốc là $y\,t$ — năng suất nhân cước. Ở mỗi khoảng cách, đất thuộc về loại hình chào địa tô cao nhất, nên giao điểm của các đường địa tô chính là ranh giới vòng.

Biến dạng

Bỏ giả định "vận chuyển đồng đều mọi hướng" và thêm một con sông thông thuyền hoặc một tuyến đường sắt: dọc hành lang đó, cước thực trên mỗi ki lô mét giảm, nên mỗi đường địa tô thoải ra theo hướng ấy và các vòng bị kéo dài thành hình bầu dục — chúng không biến mất. Thêm một chợ thứ hai thì có thêm một bộ vòng nhỏ hơn. Thêm bảo quản lạnh, container và vận tải hàng không thì mô hình nở ra quy mô toàn cầu: hoa tươi trồng ở Kenya cho thị trường Amsterdam vẫn là logic von Thünen, với cước hàng không thay cho ki lô mét.

VÒNG VON THÜNEN — VÀ CÁI XẢY RA KHI CÓ MỘT CON SÔNG Giả định gốc: đồng bằng đồng nhất Bỏ một giả định: sông thông thuyền sữa · rau ngũ cốc chăn thả chấm đỏ = chợ duy nhất sữa · rau ngũ cốc chăn thả đường xanh = sông, cước rẻ hơn nhiều Sông không xoá vòng — nó KÉO DÀI vòng dọc theo mình, vì chi phí trên mỗi km giảm.
Bên trái là mô hình gốc. Bên phải là chính mô hình đó sau khi bỏ một giả định duy nhất — vận chuyển đồng đều mọi hướng. Vòng bị kéo dài dọc sông chứ không biến mất; đó là câu trả lời đúng cho dạng đề "biến dạng".
ĐỊA TÔ CHÀO GIÁ THEO KHOẢNG CÁCH — VÒNG SINH RA TỪ ĐÂY khoảng cách tới chợ (km) địa tô (USD/ha/năm) 0 50 100 200 1200 600 0 sữa và rau: dốc đứng nhất ngũ cốc: dốc vừa chăn thả: gần như phẳng giao thứ nhất 50 km giao thứ hai 100 km Ở mỗi khoảng cách, đất thuộc về đường CAO NHẤT. Hai điểm giao chính là hai ranh giới vòng.
Đồ thị này là nguồn gốc của các vòng đồng tâm: ở mỗi khoảng cách, người trả địa tô cao nhất thắng đất. Độ dốc mỗi đường là chi phí vận chuyển trên MỖI HECTA, không phải trên mỗi tấn.
Ví dụ — tìm hai ranh giới vòng bằng phép tính

Ba loại hình cùng chào giá thuê một dải đất chạy thẳng từ chợ ra:

Loại hìnhNăng suất $y$ (tấn/ha)Biên $p-c$ (USD/tấn)Cước $t$ (USD/tấn/km)
Rau và sữa$20$$60$$0{,}75$
Ngũ cốc$6$$100$$0{,}50$
Chăn thả$0{,}5$$700$$1{,}00$

Lập ba hàm địa tô, tìm hai ranh giới vòng, và cho biết loại hình nào giữ đất ở $d = 150$ km.

Giải.

Bước một — lập ba hàm. Dùng $R = y(p-c) - y\,t\,d$.

Rau và sữa: $R_1 = 20 \times 60 - 20 \times 0{,}75\,d = 1200 - 15d$.

Ngũ cốc: $R_2 = 6 \times 100 - 6 \times 0{,}50\,d = 600 - 3d$.

Chăn thả: $R_3 = 0{,}5 \times 700 - 0{,}5 \times 1{,}00\,d = 350 - 0{,}5d$.

Bước hai — ranh giới thứ nhất. Đặt $R_1 = R_2$:

$$1200 - 15d = 600 - 3d \;\Rightarrow\; 600 = 12d \;\Rightarrow\; d = 50 \text{ km}$$

Bước ba — ranh giới thứ hai. Đặt $R_2 = R_3$:

$$600 - 3d = 350 - 0{,}5d \;\Rightarrow\; 250 = 2{,}5d \;\Rightarrow\; d = 100 \text{ km}$$

Bước bốn — đọc ra vòng. Từ $0$ đến $50$ km là rau và sữa; từ $50$ đến $100$ km là ngũ cốc; ngoài $100$ km là chăn thả, tới khi $R_3 = 0$ ở $d = 700$ km thì đất bỏ hoang.

Bước năm — trả lời câu hỏi. Tại $d = 150$: $R_1 = 1200 - 2250 < 0$; $R_2 = 600 - 450 = 150$; $R_3 = 350 - 75 = 275$. Cao nhất là chăn thả.

Ý cần rút ra: chăn thả có cước mỗi tấn cao nhất bảng mà vẫn nằm vòng ngoài cùng, vì độ dốc là $y\,t$ chứ không phải $t$: năng suất $0{,}5$ tấn/ha kéo độ dốc xuống còn $0{,}5$, thoải hơn hẳn $15$ của rau và sữa.

Bẫy hay mất điểm — Bẫy chết người của chương: xếp thứ tự vòng theo cước trên mỗi tấn. Thứ quyết định độ dốc đường địa tô là tích năng suất nhân cước, tức chi phí vận chuyển trên mỗi hecta. Chăn thả có cước mỗi tấn cao nhưng năng suất mỗi hecta rất thấp, nên đường của nó gần như phẳng và nó nằm ngoài cùng. Cách chặn: mỗi lần đề cho bảng số, viết ngay hệ số góc $y\,t$ ra lề trước khi làm gì khác, rồi mới xếp thứ tự. Bẫy thứ hai: nói sông "phá vỡ" mô hình — sông chỉ kéo dài vòng dọc theo nó, cấu trúc vòng vẫn còn.
Phải nhớ — $R = y(p-c) - y\,t\,d$: chặn là địa tô tại cổng chợ, độ dốc là $y\,t$. Giao điểm hai đường là ranh giới vòng. Bỏ giả định nào thì vòng biến dạng theo kiểu ấy — sông và đường sắt kéo dài vòng, chợ thứ hai sinh bộ vòng thứ hai, vận tải lạnh phóng cả mô hình ra quy mô toàn cầu.

Đọc xong rồi — làm thử ngay

Bài tập của chương Unit 5 — Agriculture and Rural Land-Use Patterns and Processes gồm 14 câu trắc nghiệm và 5 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.

Làm bài tập chương →