Mục lục bài họcĐang ở d06-b3
Internal Structure: Three Classic Models, and Cities Beyond North America
The three classic models
Concentric zone (Burgess, Chicago 1925). Rings around the CBD: a transition zone of factories and deteriorating housing, then working-class housing, then better residences, then a commuter zone. The engine is invasion and succession: as immigrants arrive, groups move outward ring by ring. Strength: it captures the pedestrian and streetcar city, where distance to the centre governed everything. Weakness: it assumes one CBD and flat, uniform land, and it cannot accommodate the automobile, edge cities, or physical barriers.
Sector (Hoyt, 1939). Land uses grow outward in wedges along transport corridors. Once a high-rent sector is established, it extends outward along the same axis; industry follows rail and river lines. Strength: it explains why wealth is often a corridor rather than a ring, and it builds in transport. Weakness: still radial from one core, and it says little about nodes off the axis.
Multiple nuclei (Harris and Ullman, 1945). A city grows around several specialised nodes — a university, an airport, a port, an office park — because some uses need each other and some repel each other (heavy industry and high-status housing), and because some can pay high rents while others cannot. Strength: it fits the automobile metropolis and edge cities. Weakness: it has little predictive structure — it describes rather than forecasts.
The later galactic (peripheral) model extends this: an old core surrounded by edge cities strung along a beltway.
Models outside North America
Latin American (Griffin-Ford). A colonial CBD with a commercial spine running out to an elite residential sector; then a zone of maturity of consolidated housing; a zone of in situ accretion still improving; and an outer zone of peripheral squatter settlements. Disamenity zones — areas so poor and unserviced that authorities barely enter — cut through the city.
Sub-Saharan African (de Blij). Often three CBDs: a colonial CBD of vertical buildings, a traditional CBD of single-storey shops, and an open-air market zone; ethnic neighbourhoods; and informal settlements at the edge.
Southeast Asian (McGee). No single formal CBD. The focus is the old colonial port zone, with an alien commercial zone (often Chinese-run) beside it, a mixed land-use zone, and market gardening on the fringe.
The common thread outside North America: the poorest housing is on the periphery, not the inner ring — the reverse of the Burgess pattern.
Ba mô hình cổ điển
Vòng đồng tâm (Burgess, Chicago 1925). Các vòng bao quanh CBD: vành chuyển tiếp gồm nhà máy và nhà ở xuống cấp, rồi nhà công nhân, rồi nhà khá giả, ngoài cùng là vành đi làm xa. Động cơ của mô hình là xâm nhập và kế thừa: người nhập cư tới, các nhóm cũ dịch dần ra vòng ngoài. Mạnh: mô tả đúng thành phố thời đi bộ và xe điện, khi khoảng cách tới lõi quyết định mọi thứ. Yếu: giả định chỉ có một CBD trên nền đất phẳng đồng nhất, và không chứa nổi ô tô, edge city hay các vật cản tự nhiên.
Khu vực – nêm (Hoyt, 1939). Các loại sử dụng đất bò ra ngoài thành nêm bám dọc trục giao thông. Một nêm giá thuê cao đã hình thành thì cứ kéo dài ra theo đúng trục ấy; công nghiệp bám đường sắt và sông. Mạnh: giải thích được vì sao sự giàu có thường là một hành lang chứ không phải một vòng tròn, và đưa giao thông vào mô hình. Yếu: vẫn quy về một lõi duy nhất, và nói rất ít về những nút nằm ngoài trục.
Đa hạt nhân (Harris và Ullman, 1945). Thành phố lớn lên quanh nhiều nhân chuyên biệt — đại học, sân bay, cảng, khu văn phòng — vì có những chức năng cần nhau và có những chức năng đẩy nhau (công nghiệp nặng và nhà ở cao cấp), lại vì có chức năng trả nổi giá thuê cao còn chức năng khác thì không. Mạnh: khớp với đô thị thời ô tô và với edge city. Yếu: gần như không có sức dự báo — nó mô tả nhiều hơn là tiên liệu.
Mô hình thiên hà (ngoại vi) ra đời sau, nối tiếp ý này: một lõi cũ bị bao quanh bởi chuỗi edge city bám đường vành đai.
Các mô hình ngoài Bắc Mỹ
Mỹ Latinh (Griffin–Ford). Một CBD thời thuộc địa với xương sống thương mại chạy ra tới khu nhà ở của giới tinh hoa; rồi vành trưởng thành gồm nhà cửa đã ổn định; vành tự bồi tại chỗ vẫn đang cải thiện dần; và ngoài cùng là vành định cư tự phát ngoại vi. Cắt ngang qua thành phố là các vùng thất tiện nghi — nghèo và thiếu dịch vụ tới mức chính quyền hầu như không vào.
Châu Phi hạ Sahara (de Blij). Thường có ba CBD: một CBD thuộc địa với nhà cao tầng, một CBD truyền thống gồm cửa hiệu một tầng, và một khu chợ trời; kèm các khu dân cư theo tộc người và các khu định cư tự phát ở rìa.
Đông Nam Á (McGee). Không có một CBD chính thức duy nhất. Trọng tâm là khu cảng thuộc địa cũ, cạnh đó là khu thương mại của người ngoại tộc (thường do người Hoa nắm), một vành sử dụng đất hỗn hợp, và vành trồng rau cung cấp cho thành phố ở ngoài cùng.
Mẫu số chung ngoài Bắc Mỹ: nhà ở nghèo nhất nằm ở vành ngoài, không phải vành trong — ngược hẳn với sơ đồ Burgess.
Một thành phố có: một lõi cao tầng thời thuộc địa; ngay cạnh đó là dãy cửa hiệu một tầng của thương nhân bản địa và một khu chợ trời họp hằng ngày; các khu dân cư tách theo tộc người; và một vành định cư tự phát rộng ở rìa ngoài.
Mô hình nào mô tả thành phố này, và vì sao mô hình vòng đồng tâm không dùng được ở đây?
Mô hình khớp: mô hình thành phố châu Phi hạ Sahara của de Blij.
Bằng chứng thứ nhất — ba CBD. Mô tả nêu đủ ba lõi thương mại chồng lên nhau: lõi thuộc địa cao tầng, lõi truyền thống một tầng, và khu chợ trời. Không mô hình Bắc Mỹ nào chứa nổi ba trung tâm thương mại cùng loại nằm sát nhau như vậy.
Bằng chứng thứ hai — khu dân cư theo tộc người. Đây là đặc trưng được nêu thẳng trong mô hình này, phản ánh dòng người từ các vùng nông thôn khác nhau đổ về và định cư theo quan hệ đồng hương.
Bằng chứng thứ ba — định cư tự phát ở rìa. Nhà ở nghèo nhất nằm ngoài cùng.
Vì sao vòng đồng tâm không dùng được. Burgess đặt nhà ở tệ nhất ở vành trong, sát CBD, vì ở đó nhà cũ xuống cấp và bị ô nhiễm công nghiệp, còn người khá giả trả được tiền tàu xe để ở xa.
Ở thành phố đang mô tả thì logic ngược lại: người nghèo không đủ tiền đi lại hằng ngày nhưng cũng không mua nổi chỗ trong lõi, nên họ chiếm đất trống ở rìa — nơi đất chưa có chủ rõ ràng và chưa có hạ tầng.
Ý cần rút ra: mô hình đô thị là câu trả lời cho câu hỏi “cái gì khan hiếm với ai”. Đổi câu trả lời đó thì sơ đồ lộn ngược.
Đọc xong rồi — làm thử ngay
Bài tập của chương Unit 6 — Cities and Urban Land-Use Patterns and Processes gồm 14 câu trắc nghiệm và 5 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.