Mục lục bài họcĐang ở d04-b3
Shape, Structure, and the Forces That Hold a State Together
Five shapes, five governing problems
A compact state has roughly equal distances from centre to edge, which makes communication, defence and administration cheapest. An elongated state is long and narrow, so the far ends are distant from the capital and often develop distinct regional identities. A prorupted state has a compact core plus an extension, usually created to reach a resource, a river or a coastline, or to separate two neighbours. A perforated state completely surrounds another state, which then depends on it for transit. A fragmented state is split into pieces by water or by another country's territory, which raises the cost of holding it together.
Related terms: an enclave is a territory entirely inside another state; an exclave is a piece of a state separated from its main body; a landlocked state has no coastline and must negotiate transit rights to reach the sea.
Where power sits: unitary and federal
In a unitary state the central government holds the power and any regional authority exists at the centre's pleasure. It works best where the territory is compact and the population culturally similar. In a federal state power is constitutionally divided between the centre and the regions, so regional authority cannot simply be withdrawn. Federalism suits large, fragmented or culturally diverse territories.
Devolution is the transfer of power from the centre to the regions, usually driven by physical geography, ethnic or religious difference, economic grievance, or irredentism — a claim on a neighbouring territory occupied by co-nationals. Secession goes further: a region leaves the state entirely. Balkanization names the fragmentation of a state into hostile smaller units.
Centripetal and centrifugal forces
Centripetal forces pull inward and bind the state: a shared language, a unifying institution, an integrating transport network, a common external threat. Centrifugal forces push outward and pull it apart: uneven development, a concentrated minority with a distinct identity, a raw-material region that believes it subsidizes the rest. The same feature can act either way depending on how it is managed.
Năm hình dạng, năm bài toán cai trị
Nhà nước gọn (compact) có khoảng cách từ tâm ra rìa gần bằng nhau, nên liên lạc, phòng thủ và hành chính rẻ nhất. Nhà nước kéo dài (elongated) dài và hẹp, nên hai đầu xa thủ đô và thường nảy sinh bản sắc vùng riêng. Nhà nước có mũi nhô (prorupted) có lõi gọn cộng thêm một phần vươn ra, thường được tạo ra để với tới tài nguyên, một dòng sông, một lối ra biển, hoặc để tách hai nước láng giềng. Nhà nước bị đục lỗ (perforated) bao trọn một nhà nước khác bên trong, khiến nước bên trong phụ thuộc vào nó để quá cảnh. Nhà nước phân mảnh (fragmented) bị chia thành nhiều mảnh bởi biển hoặc bởi lãnh thổ nước khác, làm chi phí giữ khối tăng lên.
Thuật ngữ đi kèm: enclave là lãnh thổ nằm trọn bên trong một nhà nước khác; exclave là mảnh của một nhà nước tách rời khỏi phần thân chính; nhà nước không giáp biển (landlocked) không có bờ biển và phải thương lượng quyền quá cảnh để ra biển.
Quyền lực nằm ở đâu: đơn nhất và liên bang
Ở nhà nước đơn nhất (unitary), trung ương nắm quyền và mọi thẩm quyền cấp vùng tồn tại theo ý trung ương, trao được thì rút được. Mô hình này hợp với lãnh thổ gọn và dân cư tương đối đồng nhất về văn hoá. Ở nhà nước liên bang (federal), quyền lực được hiến pháp chia giữa trung ương và các vùng, nên thẩm quyền vùng không thể bị rút tuỳ ý. Liên bang hợp với lãnh thổ rộng, phân mảnh hoặc đa dạng văn hoá.
Phân quyền (devolution) là việc chuyển quyền từ trung ương xuống vùng, thường do địa hình chia cắt, khác biệt tộc người hay tôn giáo, bất bình kinh tế, hoặc chủ nghĩa thu hồi đất (irredentism) — yêu sách với một vùng láng giềng có người đồng tộc sinh sống. Ly khai (secession) đi xa hơn: một vùng rời hẳn khỏi nhà nước. Balkan hoá chỉ việc một nhà nước vỡ thành nhiều đơn vị nhỏ thù địch nhau.
Lực hướng tâm và lực ly tâm
Lực hướng tâm kéo vào trong và giữ nhà nước lại: ngôn ngữ chung, một thiết chế gắn kết, mạng giao thông nối các vùng, một mối đe doạ từ bên ngoài. Lực ly tâm đẩy ra ngoài và xé nhà nước: phát triển lệch giữa các vùng, một nhóm thiểu số tập trung một chỗ với bản sắc riêng, một vùng giàu tài nguyên tin rằng mình đang nuôi phần còn lại. Cùng một đặc điểm có thể thành lực này hay lực kia tuỳ cách quản trị.
Nhà nước Meridia gồm hơn 400 hòn đảo trải trên 2.000 km, với sáu nhóm ngôn ngữ lớn, và một đảo duy nhất chiếm 55% GDP nhờ mỏ khí. Hiến pháp hiện hành là đơn nhất: mọi thẩm quyền địa phương do trung ương trao và có thể rút. Đảo giàu khí đang đòi giữ lại phần lớn tiền bán khí. Hãy chỉ ra hình dạng lãnh thổ, hai lực ly tâm đang hoạt động, và một thay đổi cấu trúc mà lý thuyết dự đoán sẽ được cân nhắc.
Bước 1 — hình dạng. Hơn 400 đảo trải 2.000 km là nhà nước phân mảnh (fragmented). Hệ quả trực tiếp: mọi tuyến hành chính, giao thông và cấp dịch vụ đều phải vượt biển, nên chi phí trên mỗi đầu dân cao hơn hẳn một nhà nước gọn cùng dân số.
Bước 2 — lực ly tâm thứ nhất: bản sắc tập trung theo lãnh thổ. Sáu nhóm ngôn ngữ trên các đảo tách biệt nghĩa là mỗi nhóm có một vùng lãnh thổ riêng. Bản sắc gắn với lãnh thổ nguy hiểm hơn bản sắc phân tán, vì nó cho phép đòi quyền theo địa giới.
Bước 3 — lực ly tâm thứ hai: chênh lệch kinh tế vùng. Một đảo tạo 55% GDP nhưng phải nộp về trung ương sẽ hình thành lập luận "chúng tôi đang nuôi phần còn lại". Đây là kịch bản bất bình kinh tế kinh điển dẫn tới đòi phân quyền.
Bước 4 — vì sao cấu trúc đơn nhất làm căng thẳng nặng thêm. Trong nhà nước đơn nhất, quyền địa phương trao được thì rút được. Nên nhượng bộ của trung ương không đáng tin: đảo giàu khí biết rằng thứ được cho hôm nay có thể bị thu lại. Thiếu cam kết đáng tin thì bên đòi quyền sẽ đòi thứ chắc chắn hơn.
Bước 5 — thay đổi mà lý thuyết dự đoán. Chuyển sang cấu trúc liên bang, hoặc ít nhất là phân quyền được hiến định kèm công thức chia doanh thu tài nguyên. Điểm mấu chốt không phải là cho nhiều tiền hơn, mà là đặt thẩm quyền vùng vào chỗ trung ương không rút lại bằng một quyết định hành chính.
Đối trọng cần nêu: phân quyền có thể hạ nhiệt đòi hỏi, nhưng cũng có thể xây sẵn bộ máy cho một cuộc ly khai sau này. Đó là đánh đổi thật của mọi phương án phân quyền, không phải một lời giải sạch.
Đọc xong rồi — làm thử ngay
Bài tập của chương Unit 4 — Political Patterns and Processes gồm 14 câu trắc nghiệm và 5 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.