Mục lục bài họcĐang ở d03-b1
← IB Economics
0/18 bài đã học xong
Chương 3 · Microeconomics II — Market Failure, Costs and Market Structures · Bài 1/3 của chương · bài 7/18 của IB Economics

Market Failure: Externalities, Public Goods and Common Pool Resources

Thất bại thị trường: ngoại ứng, hàng hoá công và tài nguyên chung
← Mục lục bài học
Lý thuyết · English

Market failure and externalities

A market fails when the free market, left alone, does not allocate resources at the point that maximises social welfare. The most common source is an externality: a cost or benefit that falls on a third party who is neither the producer nor the consumer of the good.

  • Marginal private cost (MPC) — the cost actually paid by the firm.
  • Marginal social cost (MSC) — the full cost to society, $\text{MSC}=\text{MPC}+\text{external cost}$.
  • Marginal private benefit (MPB) — the benefit to the buyer.
  • Marginal social benefit (MSB) — the full benefit to society, $\text{MSB}=\text{MPB}+\text{external benefit}$.

The free market settles where $\text{MPC}=\text{MPB}$. The socially optimal allocation is where $\text{MSC}=\text{MSB}$, which is the definition of allocative efficiency. Whenever the two points differ, the wedge between them creates a welfare loss (also called deadweight loss): a triangle whose area measures the welfare society throws away.

With a negative production externality — a cement plant polluting a river — MSC lies above MPC, the market over-produces, and the welfare loss triangle sits to the right of the optimum. With a positive consumption externality — vaccination, education — MSB lies above MPB, the market under-consumes, and the triangle sits to the left of the optimum.

Merit, demerit, public goods and common pool resources

Merit goods are under-consumed because buyers underestimate the private benefit or cannot afford it; demerit goods are over-consumed for the mirror reason. Both are usually bundled with an externality, but the two ideas are separate: the externality is about third parties, the merit argument is about the consumer misjudging their own benefit.

Public goods are non-rivalrous (my use does not reduce yours) and non-excludable (nobody can be kept out). Because of non-excludability the free rider problem appears: rational consumers wait for someone else to pay, so private supply collapses to zero even when total benefit exceeds total cost. National defence and flood barriers are the standard examples.

Common pool resources are rivalrous but non-excludable — ocean fisheries, groundwater, the atmosphere as a carbon sink. Every extra unit taken subtracts from what others can take, yet nobody can be excluded, so each user rationally over-extracts. This is the tragedy of the commons, and it is the sharpest link in the syllabus to the key concept of sustainability: the stock is drawn down faster than it regenerates, so the loss falls on future users who have no voice in today's market.

Government intervention

The toolkit: Pigouvian taxes, subsidies, regulation and legislation, tradable permits (cap-and-trade), education and awareness, direct provision, and collective self-management of a commons. Each is judged on whether it internalises the externality, whether the regulator can measure the external cost, and who ends up bearing the burden.

Giải thích tiếng Việt

Thất bại thị trường là khi thị trường tự do phân bổ nguồn lực không ở điểm tối đa hoá phúc lợi xã hội. Nguồn gốc hay gặp nhất là externality — chi phí hoặc lợi ích rơi vào bên thứ ba, người không mua cũng không bán.

  • MPC (marginal private cost) — chi phí hãng thật sự trả.
  • MSC (marginal social cost) — chi phí đầy đủ của xã hội: $\text{MSC}=\text{MPC}+$ chi phí ngoại ứng.
  • MPB (marginal private benefit) — lợi ích của người mua.
  • MSB (marginal social benefit) — lợi ích đầy đủ của xã hội.

Thị trường dừng ở chỗ $\text{MPC}=\text{MPB}$; xã hội muốn dừng ở chỗ $\text{MSC}=\text{MSB}$ — đó chính là định nghĩa của allocative efficiency. Hai điểm lệch nhau bao nhiêu thì sinh ra welfare loss bấy nhiêu, và trên đồ thị nó luôn là một tam giác.

Negative production externality (nhà máy xi măng xả thải): $\text{MSC}$ nằm trên $\text{MPC}$, thị trường sản xuất quá nhiều, tam giác nằm bên phải điểm tối ưu. Positive consumption externality (tiêm chủng, giáo dục): $\text{MSB}$ nằm trên $\text{MPB}$, thị trường tiêu dùng quá ít, tam giác nằm bên trái.

Merit good bị tiêu dùng thiếu vì người mua tự đánh giá thấp lợi ích của chính mình hoặc không đủ tiền; demerit good thì ngược lại. Đừng gộp merit good với externality: ngoại ứng nói về bên thứ ba, còn merit nói về chính người tiêu dùng nhìn sai lợi ích của mình.

Public good có hai tính chất: non-rivalrous (tôi dùng không làm bạn dùng ít đi) và non-excludable (không chặn được ai). Chính vế thứ hai đẻ ra free rider problem — ai cũng chờ người khác trả tiền, nên tư nhân cung cấp bằng $0$ dù tổng lợi ích lớn hơn tổng chi phí. Ví dụ chuẩn: quốc phòng, đê chắn lũ.

Common pool resource thì rivalrous nhưng non-excludable — đàn cá ngoài khơi, nước ngầm, bầu khí quyển. Mỗi đơn vị bị lấy đi trừ thẳng vào phần người khác còn lấy được, mà lại không chặn được ai, nên ai cũng có lý do khai thác vượt mức: đó là tragedy of the commons. Đây là chỗ chương này nối thẳng vào khái niệm trung tâm sustainability — trữ lượng bị rút nhanh hơn tốc độ tái sinh, và người chịu thiệt là thế hệ sau, những người không có mặt trong thị trường hôm nay.

Bộ công cụ intervention: thuế Pigou, trợ cấp, quy định pháp luật, tradable permits, giáo dục — tuyên truyền, cung cấp trực tiếp, và tự quản tập thể. Chấm điểm mỗi công cụ theo ba câu hỏi: nó có internalise được ngoại ứng không, nhà nước có đo được chi phí ngoại ứng để đặt đúng mức không, và ai gánh gánh nặng cuối cùng.

San luong Q Gia / chi phi MSC MPC D Q* = 90 Qm = 100 external cost = 10 welfare loss Doc hinh: khoang cach doc giua MPC va MSC la chi phi ngoai ung tren moi don vi.
Đọc hình trước khi đọc chữ. Đường xanh dương MPC là chi phí mà hãng thật sự trả; đường đỏ MSC nằm cao hơn đúng một khoảng cố định — khoảng đó chính là external cost $=10$ trên mỗi đơn vị (mũi tên hai đầu ở giữa hình). Đường xanh lá D vừa là $\text{MPB}$ vừa là $\text{MSB}$, vì ở đây ngoại ứng chỉ nằm bên sản xuất. Thị trường tự cân bằng ở chỗ $\text{MPC}$ cắt $D$, cho $Q_m=100$; xã hội muốn dừng ở chỗ $\text{MSC}$ cắt $D$, cho $Q^*=90$. Tam giác đỏ giữa hai mốc đó là welfare loss: mỗi đơn vị nằm giữa $90$ và $100$ có $\text{MSC}$ cao hơn $\text{MSB}$, tức là làm ra thì xã hội lỗ. Chiều cao tam giác ở $Q_m$ đúng bằng $10$, chiều rộng bằng $10$, nên diện tích $=\tfrac{1}{2}\times10\times10=50$.
Ví dụ — tìm Qm, Q* và welfare loss từ phương trình

Thị trường xi măng của một tỉnh có $\text{MPC}=10+0.5Q$, $\text{MSC}=20+0.5Q$ và $\text{MPB}=\text{MSB}=110-0.5Q$ (giá tính bằng đô la, $Q$ tính bằng nghìn tấn).

Tính sản lượng thị trường $Q_m$, giá thị trường, sản lượng tối ưu xã hội $Q^*$, và diện tích welfare loss.

Giải.

Bước 1 — sản lượng thị trường. Thị trường chỉ nhìn thấy chi phí tư nhân, nên cân bằng ở $\text{MPC}=\text{MPB}$:

$$10+0.5Q=110-0.5Q\ \Rightarrow\ Q_m=100$$

Giá thị trường: thay vào đường cầu, $P=110-0.5(100)=\$60$.

Bước 2 — sản lượng tối ưu xã hội. Xã hội nhìn cả chi phí ngoại ứng, nên đặt $\text{MSC}=\text{MSB}$:

$$20+0.5Q=110-0.5Q\ \Rightarrow\ Q^*=90$$

Kiểm lại cho chắc: $\text{MSC}(90)=20+45=65$ và $\text{MSB}(90)=110-45=65$. Bằng nhau, đúng.

Bước 3 — chi phí ngoại ứng trên mỗi đơn vị. $\text{MSC}-\text{MPC}=(20+0.5Q)-(10+0.5Q)=10$. Hằng số, không phụ thuộc $Q$ — đó là lý do trên hình hai đường song song.

Bước 4 — welfare loss. Tam giác có chiều rộng là phần sản lượng thừa $Q_m-Q^*=100-90=10$, chiều cao ở $Q_m$ là khoảng cách dọc giữa $\text{MSC}$ và $\text{MSB}$:

$$\text{MSC}(100)-\text{MSB}(100)=(20+50)-(110-50)=70-60=10$$$$\text{welfare loss}=\tfrac{1}{2}\times10\times10=\mathbf{50}$$

Đọc nghĩa con số: $10$ nghìn tấn cuối cùng được làm ra tuy có người mua, nhưng mỗi đơn vị trong đó gây cho xã hội một khoản chi phí lớn hơn lợi ích nó mang lại. Tổng phần thiệt cộng dồn là $\$50$ nghìn — đúng bằng diện tích tam giác đỏ trên hình.

Ví dụ — thuế Pigou: đặt bao nhiêu và ai gánh

Vẫn thị trường ở ví dụ trên. Chính quyền đánh một khoản thuế Pigou lên mỗi đơn vị sản xuất để đưa thị trường về $Q^*$.

Tính mức thuế, giá người mua trả, giá người bán thực nhận, tổng thu thuế, và cho biết gánh nặng thuế chia thế nào giữa hai bên.

Giải.

Bước 1 — mức thuế. Thuế Pigou đúng chuẩn bằng chi phí ngoại ứng trên mỗi đơn vị, để $\text{MPC}$ dịch lên trùng $\text{MSC}$:

$$t=\text{MSC}-\text{MPC}=\$10\ \text{mỗi đơn vị}$$

Sau thuế, đường chi phí hãng nhìn thấy là $10+0.5Q+10=20+0.5Q$ — đúng bằng $\text{MSC}$. Cân bằng mới rơi vào $Q=90=Q^*$.

Bước 2 — giá người mua trả. Đọc trên đường cầu tại $Q=90$:

$$P_{\text{mua}}=110-0.5(90)=\$65$$

Bước 3 — giá người bán thực nhận. Trừ thuế: $65-10=\$55$. Kiểm chéo bằng $\text{MPC}$: $\text{MPC}(90)=10+45=55$. Khớp.

Bước 4 — tổng thu thuế.

$$\text{thu thuế}=t\times Q^*=10\times90=\$900$$

Bước 5 — ai gánh. Trước thuế giá là $\$60$. Người mua nay trả $65$, tức chịu $\$5$; người bán nay nhận $55$, tức chịu $\$5$. Gánh nặng chia đôi đều.

Vì sao chia đôi: vì độ dốc cung $(+0.5)$ và độ dốc cầu $(-0.5)$ có cùng độ lớn, nên hai bên co giãn ngang nhau tại điểm cân bằng. Nếu cầu kém co giãn hơn — xăng dầu chẳng hạn — người mua sẽ gánh phần lớn hơn. Đây đúng là ý mà câu hỏi evaluate của IB muốn nghe.

Bẫy hay mất điểm — Ba cái bẫy dính nhiều nhất ở phần này. Một: quên chia đôi khi tính tam giác welfare loss — $10\times10=100$ là hình chữ nhật, không phải tam giác. Hai: lấy tổng chi phí ngoại ứng ở $Q_m$ ($10\times100=1000$) rồi gọi đó là welfare loss; phần lớn khoản đó đã được bù bằng lợi ích của các đơn vị nằm dưới $Q^*$, chỉ phần thừa mới là mất mát. Ba: gọi cá biển là public good — cá rivalrous, nên nó là common pool resource; nhầm chỗ này là hỏng luôn cả lập luận sustainability đi sau.
Phải nhớ — Thị trường dừng ở $\text{MPC}=\text{MPB}$, xã hội muốn $\text{MSC}=\text{MSB}$; chênh lệch đẻ ra tam giác welfare loss. Thuế Pigou đúng bằng chi phí ngoại ứng trên mỗi đơn vị thì kéo thị trường về đúng $Q^*$. Hai tính chất rivalexcludable quyết định một thứ là private good, public good, club good hay common pool resource — hỏi hai câu đó trước, đừng đoán theo cảm giác.

Đọc xong rồi — làm thử ngay

Bài tập của chương Microeconomics II — Market Failure, Costs and Market Structures gồm 14 câu trắc nghiệm và 5 đề tự luận, ra khó hơn đề thật 30–50%. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.

Làm bài tập chương →