Mục lục bài họcĐang ở d08-b3
Communism in Power: Land, Plan and Famine
The problem every one of these states faced
Communist parties took power in agrarian countries, not in the industrial ones Marx had expected. That produced a single practical question: how do you pay for heavy industry when almost all your wealth is grain grown by peasants? Every answer that follows is a version of taking the surplus from the countryside.
- The Soviet Union — Five-Year Plans from 1928 set output targets for steel, coal and machinery, and collectivisation merged peasant holdings into state and collective farms so that grain could be requisitioned at prices the state set. Resistance was broken by deportation and force, and requisition during 1932 to 1933 turned a bad harvest into mass famine, most severely in Ukraine.
- China — land reform redistributed land from landlords, then communes collectivised it again. The Great Leap Forward from 1958 pushed rural steel production and inflated output reports, and the resulting famine killed tens of millions. The Cultural Revolution from 1966 attacked the party's own institutions and closed universities for years.
- Reversal — from 1978 Deng Xiaoping returned farming decisions to households, opened special economic zones to foreign investment, and kept single-party rule. Growth followed, and so did inequality.
What planning did and did not deliver
Give both sides, because a one-sided answer is an easy target. Planned economies industrialised fast from a low base and expanded literacy, basic health care and life expectancy sharply. They were poor at consumer goods, at responding to shortages, and at correcting errors — because the same authority that set the plan judged whether it had worked.
Bài toán mà mọi nhà nước loại này đều gặp: các đảng cộng sản giành được chính quyền ở những nước nông nghiệp, chứ không phải ở những nước công nghiệp như Marx dự đoán. Điều đó đẻ ra một câu hỏi thực tế duy nhất: lấy đâu ra tiền cho công nghiệp nặng khi gần như toàn bộ của cải là hạt thóc do nông dân làm ra? Mọi lời giải sau đây đều là một biến thể của việc lấy thặng dư từ nông thôn.
- Liên Xô — các kế hoạch năm năm từ 1928 đặt chỉ tiêu sản lượng cho thép, than và máy móc; tập thể hoá gộp ruộng nông dân vào nông trang tập thể và quốc doanh để nhà nước trưng mua lương thực theo giá mình đặt. Sự phản kháng bị bẻ gãy bằng lưu đày và bạo lực, và việc trưng thu trong hai năm 1932–1933 đã biến một vụ mùa xấu thành nạn đói lớn, nặng nhất ở Ukraina.
- Trung Quốc — cải cách ruộng đất chia lại đất của địa chủ, rồi công xã lại gom nó về. Đại nhảy vọt từ 1958 đẩy dân nấu thép ở nông thôn và thổi phồng báo cáo sản lượng, và nạn đói kéo theo giết hàng chục triệu người. Cách mạng Văn hoá từ 1966 tấn công chính các thiết chế của đảng và đóng cửa đại học nhiều năm.
- Đảo chiều — từ 1978, Đặng Tiểu Bình trả quyền quyết định canh tác về cho hộ gia đình, mở đặc khu kinh tế đón vốn nước ngoài, và giữ nguyên chế độ một đảng. Tăng trưởng đi theo, và bất bình đẳng cũng đi theo.
Kinh tế kế hoạch làm được gì và không làm được gì: nêu cả hai vế, vì một câu trả lời một chiều rất dễ bị bắt bẻ. Các nền kinh tế kế hoạch công nghiệp hoá nhanh từ điểm xuất phát thấp, và mở rộng mạnh việc xoá mù chữ, y tế cơ bản và tuổi thọ. Chúng rất kém ở hàng tiêu dùng, kém trong việc phản ứng với thiếu hụt, và kém trong việc sửa sai — vì chính cái cơ quan đặt ra kế hoạch cũng là cơ quan chấm xem kế hoạch có thành công không.
Đề: So sánh cách Liên Xô thời Stalin và Nhật Bản thời Minh Trị huy động nguồn lực trong nước cho công nghiệp hoá.
Bước 1 — nêu bài toán chung. Cả hai đều là nước đi sau, cùng cần vốn lớn, cùng không muốn phụ thuộc vào chủ nợ nước ngoài, và cùng chỉ có một túi tiền lớn duy nhất trong nước: nông nghiệp.
Bước 2 — cách của Minh Trị. Nhật cải cách thuế đất năm 1873 thành một khoản thu bằng tiền, cố định, thu đều hằng năm bất kể mùa màng. Nông dân giữ đất nhưng phải bán lúa lấy tiền nộp thuế; nhà nước lấy khoản thu ổn định đó xây nhà máy kiểu mẫu rồi bán lại cho tư nhân. Rủi ro thời tiết bị đẩy sang phía nông dân, nhưng quyền sở hữu thì không bị lấy đi.
Bước 3 — cách của Stalin. Liên Xô không sửa thuế mà xoá luôn quyền canh tác riêng: tập thể hoá đưa ruộng vào nông trang, đặt sản lượng phải giao nộp, và định giá thu mua. Điều đó cho nhà nước quyền kiểm soát nguồn lương thực trực tiếp hơn nhiều so với thuế — và cũng khiến nhà nước, chứ không phải thị trường, là bên quyết định người nông dân còn lại bao nhiêu để ăn.
Bước 4 — giải thích khác biệt và hệ quả. Cả hai đều rút thặng dư từ nông thôn, nhưng Minh Trị rút qua thuế và giữ nguyên quyền sở hữu nên nông dân vẫn có động lực tăng sản lượng, còn Stalin rút qua trưng thu sau khi đã xoá sở hữu, nên khi mùa màng thất bát thì không còn cơ chế đệm nào giữa chỉ tiêu của nhà nước và cái bụng của nông dân — và đó là lý do cấu trúc khiến thất mùa 1932 trở thành nạn đói.
Đọc xong rồi — làm thử ngay
Bài tập của chương Unit 8 — Cold War and Decolonization (c. 1900–present) gồm 14 câu trắc nghiệm và 3 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.