Mục lục bài họcĐang ở d07-b4
← IB Geography
0/32 bài đã học xong
Chương 7 · Urban Environments · Bài 4/4 của chương · bài 28/32 của IB Geography

Informal Settlements, Housing and Urban Governance

Khu định cư không chính thức, nhà ở và quản trị đô thị
← Mục lục bài học
Lý thuyết · English

What informal settlements are and why they exist. Around one billion people live in settlements built without legal title, planning permission or formal services. They exist because cities in lower-income countries grow faster than formal housing can be built, formal housing is priced far above what most migrants can pay, and the informal economy that employs them is concentrated in central areas. An informal settlement is therefore a rational response to a housing market that has no product for the poor — not simply a failure of planning. It is also, contrary to the stereotype, often a place of intense economic activity, dense social networks and incremental improvement by residents over decades.

The costs. Insecure tenure means residents will not invest in a house that may be bulldozed. Lack of water and sanitation produces disease; lack of drainage produces flooding; dense timber and tin construction produces fire; settlements on steep slopes and floodplains produce landslide and flood deaths. Absence of addresses excludes residents from banking, formal jobs and public services. These costs are real, and a good answer neither romanticises informality nor treats residents as a problem to be removed.

Three responses and their track records. Clearance is cheap, fast and visible, so it is popular before major events. But residents do not disappear: they rebuild on worse land, lose their social networks and often their jobs, and a decade later the city has a new settlement in a worse place. Relocation to peripheral estates provides better housing with title, but 25 km from central jobs; when the two-way fare eats 30% of income, families sell or rent the new flat and return, and the estate decays into a peripheral ghetto. In-situ upgrading — secure tenure plus basic services (water, sewerage, drainage, paths, lighting) — is slow and unphotogenic, but residents who are certain they will not be evicted invest their own money in their homes, keep their jobs and networks, and within a decade the area becomes an ordinary neighbourhood. The Favela Bairro programme in Rio and Baan Mankong in Thailand are the standard examples.

Governance matters more than money. Upgrading succeeds where residents are organised and participate in design, where land title is actually issued rather than promised, and where the city commits to maintenance. It fails where it is imposed, where title is withheld to keep leverage, or where the site itself cannot be made safe — a slope that will slide, a floodplain that will drown — in which case relocation, done with jobs and transport in mind, is the right answer. The evaluation point is that the decisive question is whether residents keep their livelihoods and networks; housing quality is secondary, because a house is replaceable and a location near work is not.

Giải thích tiếng Việt

Khu định cư không chính thức là gì và vì sao tồn tại. Khoảng một tỷ người sống trong các khu được xây không có giấy tờ đất, không có phép quy hoạch và không có dịch vụ chính thức. Chúng tồn tại vì thành phố ở nước thu nhập thấp tăng nhanh hơn tốc độ xây nhà chính thức, nhà chính thức có giá cao hơn nhiều so với mức đa số người nhập cư trả được, và kinh tế phi chính thức tuyển họ tập trung ở khu trung tâm. Vì vậy khu định cư không chính thức là phản ứng hợp lý trước một thị trường nhà ở không có sản phẩm nào cho người nghèo — không đơn thuần là thất bại của quy hoạch. Nó cũng, trái với định kiến, thường là nơi hoạt động kinh tế sôi động, mạng lưới xã hội dày đặc và được cư dân cải thiện dần trong hàng chục năm.

Cái giá. Quyền sử dụng đất không chắc chắn khiến cư dân không đầu tư vào ngôi nhà có thể bị ủi. Thiếu nước và vệ sinh sinh ra bệnh tật; thiếu thoát nước sinh ra ngập; nhà gỗ và tôn dày đặc sinh ra cháy; khu trên sườn dốc và bãi bồi sinh ra chết vì trượt lở và lũ. Không có địa chỉ loại cư dân khỏi ngân hàng, việc làm chính thức và dịch vụ công. Những cái giá này là thật, và một bài làm tốt không lãng mạn hoá tính phi chính thức cũng không coi cư dân là vấn đề cần dọn đi.

Ba cách ứng xử và thành tích của chúng. Giải toả rẻ, nhanh và nhìn thấy được, nên được ưa chuộng trước các sự kiện lớn. Nhưng cư dân không biến mất: họ dựng lại trên đất tệ hơn, mất mạng lưới xã hội và thường mất việc, và một thập kỷ sau thành phố có một khu mới ở nơi tệ hơn. Di dời ra các khu ngoại ô cho nhà tốt hơn có giấy tờ, nhưng cách việc làm ở trung tâm 25 km; khi vé hai chiều ăn 30% thu nhập, gia đình bán hoặc cho thuê căn hộ mới rồi quay về, và khu di dời tàn dần thành khu nghèo ngoại ô. Nâng cấp tại chỗ — quyền sử dụng đất chắc chắn cộng dịch vụ cơ bản (nước, cống, thoát nước, lối đi, chiếu sáng) — chậm và không đẹp trên ảnh, nhưng cư dân chắc chắn không bị đuổi sẽ đầu tư tiền của chính mình vào nhà, giữ việc và mạng lưới, và trong một thập kỷ khu đó trở thành một khu dân cư bình thường. Chương trình Favela Bairro ở Rio và Baan Mankong ở Thái Lan là các ví dụ chuẩn.

Quản trị quan trọng hơn tiền. Nâng cấp thành công ở nơi cư dân có tổ chức và tham gia thiết kế, nơi giấy tờ đất thực sự được cấp chứ không chỉ hứa, và nơi thành phố cam kết duy tu. Nó thất bại ở nơi bị áp đặt, nơi giấy tờ bị giữ lại để duy trì đòn bẩy, hoặc nơi bản thân vị trí không thể làm cho an toàn — sườn sẽ trượt, bãi sẽ ngập — khi đó di dời, làm với ý thức về việc làm và giao thông, là câu trả lời đúng. Điểm đánh giá là câu hỏi quyết định là cư dân có giữ được sinh kế và mạng lưới không; chất lượng nhà là thứ yếu, vì nhà thay được còn vị trí gần việc thì không.

KHU ĐỊNH CƯ KHÔNG CHÍNH THỨC: BA LỰA CHỌN, BA KẾT CỤC A. GIẢI TOẢ rẻ, nhanh, nhìn thấy được nhưng người dân KHÔNG biến mất họ dựng lại ở lô đất nguy hiểm hơn mất vốn xã hội, mất việc sau 10 năm: khu mới mọc ở nơi tệ hơn B. DI DỜI RA NGOẠI Ô 25 km nhà tốt hơn, có giấy tờ nhưng việc làm ở trung tâm vé xe 2 chiều ăn 30% thu nhập bán nhà, quay về gần việc sau 10 năm: khu mới thành khu nghèo ngoại ô C. NÂNG CẤP TẠI CHỖ giấy tờ nước cống đường quyền sử dụng đất + hạ tầng cơ bản dân tự đầu tư vào nhà khi chắc chắn giữ việc làm, giữ mạng lưới xã hội chậm · không đẹp · khó ở nơi nguy hiểm sau 10 năm: khu dân cư bình thường của thành phố CÂU HỎI QUYẾT ĐỊNH: NGƯỜI DÂN CÓ GIỮ ĐƯỢC VIỆC LÀM VÀ MẠNG LƯỚI KHÔNG? nhà là vốn lớn nhất của hộ nghèo, nhưng vị trí gần việc mới là thứ họ không thể thay thế ngoại lệ đúng của di dời: sườn trượt lở, bãi ngập sâu — khi tại chỗ không thể an toàn
Hình so sánh ba cách thành phố ứng xử với khu định cư không chính thức và kết cục sau mười năm. Giải toả rẻ, nhanh và nhìn thấy được nên hay được chọn trước các sự kiện lớn, nhưng người dân không biến mất — họ dựng lại ở lô đất nguy hiểm hơn, mất mạng lưới xã hội và mất việc, và mười năm sau thành phố có một khu mới ở nơi tệ hơn. Di dời ra ngoại ô cho nhà tốt hơn và có giấy tờ, nhưng cách trung tâm 25 km trong khi việc làm phi chính thức nằm ở trung tâm; tiền vé hai chiều có thể ăn tới 30% thu nhập, nên nhiều hộ bán hoặc cho thuê nhà mới và quay về gần việc, còn khu di dời dần thành khu nghèo ngoại ô. Nâng cấp tại chỗ cấp quyền sử dụng đất và hạ tầng cơ bản là nước, cống, đường; khi chắc chắn không bị đuổi, dân tự đầu tư vào nhà bằng tiền của mình, giữ được việc và mạng lưới, và sau mười năm khu đó trở thành một khu dân cư bình thường. Nhược điểm là chậm, không đẹp trên ảnh, và không làm được ở nơi bản thân vị trí không thể an toàn. Hộp dưới cùng là tiêu chí quyết định: nhà là vốn lớn nhất của hộ nghèo, nhưng vị trí gần việc mới là thứ họ không thay thế được; di dời chỉ đúng khi tại chỗ không thể an toàn, như sườn trượt lở hay bãi ngập sâu.
Ví dụ — Ví dụ 1 — quyết định cho một khu 40 000 dân bên sông

Một khu định cư không chính thức 40 000 dân nằm ven sông giữa thành phố, trên đất công. Một phần ba diện tích ngập mỗi mùa mưa; phần còn lại cao ráo. 70% cư dân làm việc trong bán kính 3 km. Thành phố muốn xây công viên ven sông. Hãy đề xuất phương án và biện minh.

Giải.

Bước 1 — tách khu theo mức an toàn. Một phần ba diện tích ngập hàng năm không thể nâng cấp thành nơi ở an toàn; hai phần ba cao ráo thì có thể. Đây là bước quan trọng nhất và thường bị bỏ: câu trả lời không phải là một phương án cho cả khu mà là hai phương án cho hai phần.

Bước 2 — phần cao ráo: nâng cấp tại chỗ. Cấp quyền sử dụng đất, lắp nước, cống và thoát nước, mở lối đi cho xe cứu hoả, chiếu sáng. Vì 70% cư dân làm việc trong 3 km, giữ vị trí là giữ sinh kế. Tăng mật độ bằng nhà 3–4 tầng do chính cư dân xây dần khi có giấy tờ, để nhận thêm người từ phần ngập.

Bước 3 — phần ngập: di dời ngắn, không di dời xa. Khoảng 13 000 người phải rời vùng ngập, nhưng đích đến phải trong bán kính đi bộ hoặc một chuyến buýt — tức là chính phần cao ráo đã tăng mật độ, hoặc đất công liền kề. Di dời ra ngoại ô 25 km sẽ cắt họ khỏi việc làm và khu mới sẽ bị bán lại trong vài năm. Vùng ngập sau đó trở thành công viên trữ lũ — thành phố có công viên ven sông mình muốn, và công viên còn bảo vệ phần còn lại khỏi ngập.

Bước 4 — quản trị. Cư dân phải được tổ chức thành ban đại diện tham gia thiết kế và phân bổ lô; giấy tờ cấp theo tiến độ công khai; kinh phí một phần từ giá trị đất tăng quanh công viên. Biện minh tổng: phương án này đắt hơn giải toả trong năm đầu nhưng rẻ hơn nhiều sau mười năm vì không tạo ra khu mới ở nơi tệ hơn, và nó cho thành phố cả công viên lẫn một khu dân cư bình thường thay vì một khu nghèo ngoại ô mới.

Ví dụ — Ví dụ 2 — vì sao cấp giấy tờ đất thay đổi hành vi của cư dân

Một chương trình cấp quyền sử dụng đất cho một khu định cư không chính thức mà không đầu tư gì thêm. Năm năm sau, tỷ lệ nhà xây gạch tăng từ 20% lên 65% và số cửa hàng nhỏ tăng gấp ba. Giải thích, và nêu hai rủi ro của việc cấp giấy tờ.

Giải.

Cơ chế. Khi có nguy cơ bị ủi, đầu tư vào nhà là đánh bạc, nên cư dân giữ tiền hoặc gửi về quê và xây bằng vật liệu tháo được. Giấy tờ xoá rủi ro đó, và hộ gia đình bắt đầu chi tiền tiết kiệm của chính mình vào tường gạch, mái bền, tầng hai để cho thuê. Giấy tờ còn cho phép thế chấp vay vốn, dù trên thực tế ngân hàng cho vay hộ nghèo ít hơn lý thuyết dự đoán. Cửa hàng tăng vì địa chỉ hợp pháp cho phép đăng ký kinh doanh, kéo điện và nhận hàng. Nói cách khác, nhà nước không xây gì cả; nó chỉ tạo sự chắc chắn, và cư dân tự làm phần còn lại — đây là lý do nâng cấp tại chỗ rẻ hơn hẳn mọi phương án xây nhà.

Rủi ro 1 — thay thế dân cư. Khi đất có giấy tờ và ở vị trí trung tâm, giá tăng; một số hộ bán cho người thu nhập cao hơn và chuyển ra khu không chính thức mới ở xa. Nếu quá trình này lan rộng, chương trình kết thúc bằng việc chuyển đất công cho tầng lớp trung lưu. Giải pháp: giấy tờ cộng đồng hoặc hạn chế chuyển nhượng trong 10–15 năm, như Baan Mankong dùng.

Rủi ro 2 — kỳ vọng. Cấp giấy tờ cho một khu tạo động lực chiếm đất mới với hy vọng được hợp thức hoá sau. Vì vậy chương trình phải đi cùng nguồn cung đất hợp pháp giá rẻ cho người mới tới — lô đất có hạ tầng cơ bản để tự xây — nếu không thành phố đang thưởng cho việc chiếm đất mà không mở lối khác.

Bẫy hay mất điểm — Bẫy 1 — coi giải toả là giải quyết. Cư dân không biến mất; họ dựng lại ở nơi tệ hơn và thành phố có khu mới sau mười năm.
Bẫy 2 — đánh giá phương án bằng chất lượng nhà. Nhà thay được, vị trí gần việc thì không; câu hỏi quyết định là sinh kế và mạng lưới.
Bẫy 3 — nâng cấp tại chỗ ở nơi không thể an toàn. Sườn trượt lở và bãi ngập sâu là ngoại lệ đúng của di dời, miễn là di dời gần.
Phải nhớ — Chốt bài 4. Bốn thứ mang vào phòng thi. Một, khu định cư không chính thức là phản ứng hợp lý trước thị trường không có sản phẩm cho người nghèo. Hai, giải toả tạo khu mới ở nơi tệ hơn, di dời xa bị bán lại. Ba, nâng cấp tại chỗ dựa vào sự chắc chắn: cấp giấy tờ và hạ tầng, cư dân tự đầu tư. Bốn, tách khu theo mức an toàn, và di dời khi cần phải gần việc làm.

Đọc xong rồi — làm thử ngay

Bài tập của chương Urban Environments gồm 14 câu trắc nghiệm và 5 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.

Làm bài tập chương →