Mục lục bài họcĐang ở d01-b3
The Demographic Transition, Population Momentum and the Demographic Dividend
The order of the transition is what earns marks. In stage one both birth and death rates are high and growth is slow. In stage two the death rate falls first, because clean water, sanitation, vaccination and improved food supply act quickly, while birth rates stay high; the gap between the two curves is widest here, so this is where population grows fastest. In stage three birth rates fall, as female education and employment rise, urbanisation makes children costly rather than economically useful, and falling infant mortality removes the need for insurance births. Stage four has low rates and near-stable population, and stage five has births below deaths and therefore natural decrease.
Why the model is still useful although it is criticised. It was derived from European experience and does not fit every country: some states moved through stage two far faster because medical technology was imported rather than developed, and some remain in stage two because conflict or weak governance blocks the fall in fertility. It also says nothing about migration. The defensible position is that it is valuable as a descriptive framework for sequence — deaths before births — rather than as a predictive law.
Population momentum. Reaching replacement fertility does not stop growth. Where a country has recently had high fertility, a very large cohort of children already exists; as they enter their reproductive years the number of births stays high even at 2.1 children per woman, while deaths remain low because the population is young. Growth therefore continues for decades. The policy consequence is sharp: delaying a fertility decline raises the eventual population size, not merely the date at which it is reached.
The demographic dividend. Between the stage in which children dominate dependency and the stage in which the elderly do, there is a period when the dependency ratio is unusually low — a large working-age population supporting relatively few dependants. This window can raise output per head, raise savings, and free household spending for education. But it is only a necessary condition: the age structure by itself produces nothing. Three things must be in place — enough jobs for the cohort entering the labour force, education and skills matched to the economy, and health systems plus savings mechanisms that let the cohort accumulate for its own old age.
What happens if the window is missed. A large young cohort entering the labour market without jobs produces youth unemployment, large-scale emigration and social instability. And the window opens only once: that same cohort ages, old-age dependency then rises sharply, and a country that failed to accumulate during the window faces the condition often described as growing old before growing rich.
Thứ tự của quá trình chuyển đổi mới là thứ lấy được điểm. Ở giai đoạn một, cả tỷ suất sinh lẫn tỷ suất tử đều cao và dân số tăng chậm. Ở giai đoạn hai, tỷ suất tử giảm trước, vì nước sạch, vệ sinh, tiêm chủng và nguồn lương thực tốt hơn phát huy tác dụng nhanh, trong khi tỷ suất sinh vẫn cao; khoảng cách giữa hai đường rộng nhất ở đây, nên đây là nơi dân số tăng nhanh nhất. Ở giai đoạn ba, tỷ suất sinh giảm, khi giáo dục và việc làm của nữ giới tăng lên, đô thị hoá làm việc nuôi con trở nên tốn kém thay vì có lợi về kinh tế, và tỷ lệ tử vong trẻ em giảm khiến cha mẹ không cần sinh dự phòng. Giai đoạn bốn có cả hai tỷ suất thấp và dân số gần như ổn định; giai đoạn năm có số sinh thấp hơn số tử nên dân số giảm tự nhiên.
Vì sao mô hình vẫn hữu dụng dù bị phê phán. Nó được rút ra từ kinh nghiệm châu Âu và không khớp với mọi quốc gia: một số nước đi qua giai đoạn hai nhanh hơn nhiều vì công nghệ y tế được nhập khẩu chứ không phải tự phát triển, và một số nước vẫn ở giai đoạn hai vì xung đột hoặc quản trị yếu chặn mất quá trình giảm sinh. Nó cũng không nói gì về di cư. Lập trường bảo vệ được là: nó có giá trị như một khung mô tả về TRÌNH TỰ — tử giảm trước, sinh giảm sau — chứ không phải như một quy luật dự báo.
Quán tính dân số. Đạt mức sinh thay thế không làm dân số ngừng tăng. Ở nước vừa trải qua giai đoạn sinh cao, một nhóm trẻ em rất đông đã tồn tại; khi nhóm đó bước vào tuổi sinh đẻ, số ca sinh vẫn cao dù mỗi phụ nữ chỉ có 2,1 con, trong khi số ca tử vẫn thấp vì dân số còn trẻ. Vì vậy dân số tiếp tục tăng thêm nhiều thập kỷ. Hệ quả chính sách rất rõ: trì hoãn việc giảm sinh làm tăng quy mô dân số CUỐI CÙNG, chứ không chỉ làm nó đến muộn hơn.
Cơ hội dân số. Giữa giai đoạn mà trẻ em chi phối tỷ số phụ thuộc và giai đoạn mà người già chi phối, có một khoảng thời gian tỷ số phụ thuộc thấp bất thường — một lực lượng trong tuổi lao động lớn nuôi tương đối ít người phụ thuộc. Cửa sổ này có thể làm tăng sản lượng bình quân đầu người, tăng tiết kiệm, và giải phóng chi tiêu hộ gia đình cho giáo dục. Nhưng nó chỉ là ĐIỀU KIỆN CẦN: bản thân cơ cấu tuổi không tự tạo ra gì cả. Ba thứ phải có mặt — đủ việc làm cho nhóm bước vào lực lượng lao động, giáo dục và kỹ năng khớp với nhu cầu nền kinh tế, và hệ thống y tế cùng cơ chế tiết kiệm cho phép nhóm đó tích luỹ cho chính tuổi già của mình.
Điều gì xảy ra nếu bỏ lỡ cửa sổ. Một nhóm trẻ đông đảo bước vào thị trường lao động mà không có việc sẽ tạo ra thất nghiệp thanh niên, di cư quy mô lớn và bất ổn xã hội. Và cửa sổ chỉ mở một lần: chính nhóm đó già đi, tỷ số phụ thuộc già sau đó tăng vọt, và một nước không kịp tích luỹ trong cửa sổ sẽ rơi vào tình trạng thường được mô tả là già trước khi giàu.
Nước X: tỷ suất sinh thô 32, tỷ suất tử thô 8 trên một nghìn dân. Cơ cấu tuổi: dưới 15 tuổi 38%, từ 15 tới 64 tuổi 58%, từ 65 tuổi trở lên 4%. (a) Tính tốc độ tăng tự nhiên, thời gian gấp đôi và tỷ số phụ thuộc. (b) Xác định giai đoạn. (c) Cửa sổ cơ hội dân số của nước này sẽ mở khi nào. (d) Nước này cần làm gì ngay bây giờ.
(a) Ba con số. Tăng tự nhiên = (32 − 8) ÷ 10 = 2,4% mỗi năm — nhớ chia mười vì hai tỷ suất tính trên một nghìn dân. Thời gian gấp đôi = 70 ÷ 2,4 ≈ 29 năm. Tỷ số phụ thuộc = (38 + 4) ÷ 58 × 100 ≈ 72, và gần như toàn bộ là phụ thuộc TRẺ vì nhóm từ 65 tuổi chỉ chiếm 4%.
(b) Giai đoạn. Tỷ suất tử đã xuống thấp là 8 trong khi tỷ suất sinh còn cao là 32, và tháp tuổi có đáy rất rộng. Đây là giai đoạn 2 hoặc đầu giai đoạn 3. Lý do phải nêu chứ không chỉ nêu tên: khoảng cách lớn giữa hai tỷ suất chính là dấu hiệu đặc trưng, và tốc độ 2,4% thuộc loại cao nhất mà một nước có thể đạt.
(c) Cửa sổ sẽ mở khi nào. Nhóm 38% dưới 15 tuổi sẽ bước vào tuổi lao động trong khoảng mười tới hai mươi năm tới. Khi họ chuyển từ ô phụ thuộc sang ô lao động mà tỷ suất sinh đã bắt đầu giảm, tỷ số phụ thuộc sẽ tụt mạnh — đó là lúc cửa sổ mở. Nó sẽ đóng lại khoảng ba tới bốn thập kỷ sau đó, khi chính nhóm ấy bước sang tuổi 65.
(d) Cần làm gì NGAY BÂY GIỜ, và đây là ý ăn điểm. Nghịch lý là những việc quyết định cho cửa sổ phải được làm trước khi cửa sổ mở, chứ không phải khi nó đã mở. Ba việc. Một, đầu tư giáo dục ngay cho nhóm hiện dưới 15 tuổi — nếu đợi tới khi họ 20 tuổi mới lo đào tạo thì đã muộn. Hai, tạo điều kiện cho việc làm bằng hạ tầng, tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và cải cách thủ tục, vì nhóm đông đảo ấy sẽ tìm việc trong khoảng mười năm nữa. Ba, đẩy nhanh quá trình giảm sinh bằng giáo dục nữ giới và dịch vụ y tế sinh sản, vì mức sinh càng giảm sớm thì cửa sổ càng mở sớm và càng rộng.
Cảnh báo phải nêu. Vì có quán tính dân số, dân số nước này sẽ tiếp tục tăng thêm nhiều thập kỷ ngay cả khi mức sinh giảm về 2,1 ngay hôm nay. Vì vậy kế hoạch về trường học, việc làm và nhà ở phải được lập theo con số dự báo chứ không theo con số hiện tại.
Hai nước cùng bước vào cửa sổ cơ hội dân số vào khoảng năm 1980 với tỷ số phụ thuộc gần như bằng nhau. Ba mươi năm sau, một nước có thu nhập bình quân đầu người gấp tám lần nước kia. Hãy giải thích và rút ra kết luận về giá trị của khái niệm cơ hội dân số.
Nguyên tắc mở đầu. Cơ cấu tuổi giống nhau nên biến giải thích không nằm ở nhân khẩu học. Cửa sổ chỉ tạo ra một khả năng; kết quả phụ thuộc vào việc thể chế và chính sách có biến khả năng đó thành sản lượng hay không.
Yếu tố 1 — việc làm. Nước thành công tạo được hàng chục triệu việc làm trong công nghiệp chế biến chế tạo định hướng xuất khẩu, tức hấp thụ được chính nhóm lao động trẻ có tay nghề thấp đang bước vào thị trường. Nước thất bại không có khu vực nào hấp thụ nổi số đó, nên nhóm trẻ rơi vào khu vực phi chính thức hoặc thất nghiệp — cùng một cơ cấu tuổi nhưng cho ra sản lượng hoàn toàn khác.
Yếu tố 2 — giáo dục và kỹ năng khớp nhu cầu. Không chỉ là số năm đi học mà là học cái gì. Nước thành công mở rộng giáo dục phổ thông và đào tạo nghề song song với việc công nghiệp hoá, nên kỹ năng khớp với việc làm đang được tạo ra. Nếu mở rộng đại học mà nền kinh tế chỉ có việc làm tay nghề thấp thì kết quả là thất nghiệp ở người có bằng cấp — một dạng lãng phí nguồn lực đặc thù.
Yếu tố 3 — tiết kiệm và tích luỹ. Cửa sổ là giai đoạn duy nhất mà một nước có thể tiết kiệm ở mức cao, vì ít người phụ thuộc. Nếu có hệ thống ngân hàng và hưu trí đáng tin cậy, khoản tiết kiệm đó chuyển thành đầu tư trong nước. Nếu không, nó bị tiêu dùng hết hoặc chảy ra nước ngoài, và khi cửa sổ đóng thì không còn gì để dựa vào.
Yếu tố 4 — sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động. Đây là yếu tố hay bị bỏ nhất. Mức sinh giảm giải phóng thời gian của phụ nữ; nếu có việc làm và có dịch vụ trông trẻ thì lực lượng lao động thực tế tăng thêm một phần rất lớn ngoài phần do cơ cấu tuổi mang lại. Nếu rào cản xã hội hoặc pháp lý ngăn điều đó thì một nửa lợi ích của cửa sổ bị bỏ phí.
Kết luận về giá trị của khái niệm. Cơ hội dân số là một khái niệm hữu dụng để chỉ ra khi nào một nước có điều kiện thuận lợi nhất, nhưng nó không dự báo được kết quả. Cách dùng nó đúng là coi nó như một hạn chót: nó cho biết khoảng thời gian mà các cải cách về việc làm, giáo dục và tiết kiệm phải hoàn thành, vì sau đó chi phí của mọi lựa chọn đều tăng lên khi tỷ số phụ thuộc già bắt đầu leo.
Bẫy 2 — nói đạt mức sinh thay thế thì dân số ngừng tăng. Quán tính dân số khiến dân số còn tăng hàng chục năm, và trì hoãn giảm sinh làm quy mô CUỐI CÙNG cao hơn.
Bẫy 3 — dùng mô hình chuyển đổi dân số như một quy luật dự báo. Nó là khung mô tả TRÌNH TỰ; nó không tính tới di cư và không khớp với các nước nhập khẩu công nghệ y tế.
Đọc xong rồi — làm thử ngay
Bài tập của chương Changing Population gồm 14 câu trắc nghiệm và 5 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.