Mục lục bài họcĐang ở d01-b1
← AP Precalculus
0/28 bài đã học xong
Chương 1 · Polynomial Functions and Rates of Change · Bài 1/4 của chương · bài 1/28 của AP Precalculus

Change in Tandem and Rates of Change

Hai đại lượng biến thiên cùng nhau và tốc độ biến thiên
← Mục lục bài học
Lý thuyết · English

Reading how two quantities change in tandem

A function describes how an output quantity changes as the input changes. On an interval, $f$ is increasing when larger inputs always give larger outputs, and decreasing when larger inputs give smaller outputs. That is the first layer of information in a graph.

The second layer is concavity, and AP Precalculus defines it through rates of change rather than through curvature: the graph is concave up on an interval when the rate of change of $f$ is itself increasing there, and concave down when the rate of change is decreasing. Increasing/decreasing and concave up/down are independent switches — all four combinations occur, and the exam tests every one of them.

Average rate of change

The average rate of change (AROC) of $f$ over $[a,b]$ is the slope of the secant line through the endpoints:

$$\text{AROC}=\dfrac{f(b)-f(a)}{b-a}$$

It carries units — output units per input unit — and stating those units is worth points on free-response. A point of inflection is where concavity changes: the rate of change switches from increasing to decreasing or vice versa.

Giải thích tiếng Việt

Tầng thứ nhất của một đồ thị là chuyện tăng hay giảm: vào lớn hơn thì ra lớn hơn — tăng; vào lớn hơn mà ra nhỏ đi — giảm.

Tầng thứ hai là độ lõm, và AP Precalculus định nghĩa nó bằng tốc độ biến thiên chứ không bằng “độ cong”: lõm lên (concave up) nghĩa là tốc độ biến thiên đang tăng dần; lõm xuống (concave down) nghĩa là tốc độ biến thiên đang giảm dần. Hai công tắc tăng/giảm và lõm lên/lõm xuống độc lập nhau — đủ bốn tổ hợp, và đề thi hỏi cả bốn.

Tốc độ biến thiên trung bình (AROC) trên $[a,b]$ chính là hệ số góc cát tuyến nối hai đầu mút: $\dfrac{f(b)-f(a)}{b-a}$. Nó luôn có đơn vị (đơn vị ra trên đơn vị vào) — tự luận mà quên ghi đơn vị là mất điểm dù số đúng. Điểm uốn là chỗ đổi độ lõm: tốc độ biến thiên đổi từ tăng sang giảm hoặc ngược lại.

x y AROC lớn AROC nhỏ dần tăng + lõm xuống: vẫn tăng, nhưng tăng chậm lại
Tăng và lõm xuống là hai chuyện khác nhau. Đường cong này đi lên suốt (hàm tăng), nhưng cát tuyến bên trái dốc hơn hẳn cát tuyến bên phải — tức tốc độ biến thiên trung bình giảm dần ⇒ đồ thị lõm xuống. Đề AP thích cho bảng giá trị của một quá trình kiểu này (nguội dần, bão hoà dần) rồi hỏi về độ lõm mà không hề vẽ hình.
Ví dụ — đọc độ lõm từ bảng giá trị

Một hồ chứa được bơm nước. Thể tích $V(t)$ (nghìn lít) tại các thời điểm $t$ (giờ) lần lượt là: $V(0)=5$, $V(2)=17$, $V(4)=25$, $V(6)=29$. Hàm $V$ đang tăng hay giảm, và đồ thị lõm lên hay lõm xuống? Giải thích bằng tốc độ biến thiên trung bình.

Giải.

Tính AROC trên từng khoảng dài $2$ giờ:

$$\dfrac{17-5}{2}=6,\qquad \dfrac{25-17}{2}=4,\qquad \dfrac{29-25}{2}=2\ \text{(nghìn lít/giờ)}$$

Cả ba giá trị đều dương ⇒ $V$ tăng trên $[0,6]$.

Dãy AROC $6\to4\to2$ đang giảm dần ⇒ tốc độ biến thiên giảm ⇒ đồ thị lõm xuống. Diễn nghĩa: hồ vẫn đầy thêm, nhưng mỗi giờ đầy thêm ít hơn giờ trước.

Bẫy hay mất điểm — Nhầm “hàm giảm” với “lõm xuống”. Một hàm có thể giảm mà lõm lên: các AROC âm nhưng đang tăng dần về phía $0$ (ví dụ $-9,-5,-2$) — vật vẫn rơi giá, nhưng rơi chậm lại. Đề AP cài đúng tổ hợp này vì thí sinh thấy dấu trừ là phán ngay “concave down”. Quy tắc máy móc: dấu của AROC nói chuyện tăng/giảm; chiều biến thiên của dãy AROC mới nói chuyện lõm.
Phải nhớ — Tăng/giảm đọc ở dấu của tốc độ biến thiên; lõm lên/lõm xuống đọc ở việc tốc độ đó đang tăng hay giảm. Hai công tắc độc lập, bốn tổ hợp đều ra thi được.

Đọc xong rồi — làm thử ngay

Bài tập của chương Polynomial Functions and Rates of Change gồm 14 câu trắc nghiệm và 5 đề tự luận, ra khó hơn đề thật 30–50%. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.

Làm bài tập chương →