Mục lục bài họcĐang ở d07-b4
← IB ESS
0/32 bài đã học xong
Chương 7 · Climate Change and Energy Production · Bài 4/4 của chương · bài 28/32 của IB ESS

Carbon Budgets, International Agreements and Carbon Pricing

Ngân sách carbon, thoả thuận quốc tế và định giá carbon
← Mục lục bài học
Lý thuyết · English

The carbon budget. Global temperature rise is proportional to the cumulative amount of carbon dioxide ever emitted, not to this year's rate. That gives a simple, brutal number: to stay below a temperature limit there is a fixed remaining budget. Humanity has emitted about 2 500 GtCO₂ since 1850; roughly 250 Gt remain for a good chance of 1.5 °C and about 1 100 Gt for 2 °C. At today's 40 Gt a year, the 1.5 °C budget lasts about six years and the 2 °C budget under thirty. Two consequences follow. Delay is not waiting; it is spending the budget. And a target such as "net zero by 2050" means nothing on its own — what counts is the area under the emissions curve between now and then, so a path that falls immediately uses far less budget than one that stays flat and drops late.

Kyoto and Paris. The Kyoto Protocol (1997) worked top-down: binding reduction targets, about 5% below 1990, for developed countries only, with developing countries exempt because their historic emissions were small. The United States never ratified; Canada withdrew; and industry migrated to unbound countries, so Kyoto covered about 15% of global emissions by its end. The Paris Agreement (2015) works bottom-up: every country submits its own nationally determined contribution, reports transparently and is expected to strengthen it every five years, aiming to hold warming well below 2 °C and pursuing 1.5 °C. Nearly all countries joined, covering about 95% of emissions — but there are no penalties, and the pledges submitted so far add up to about 2.5–2.8 °C. Paris traded enforceability for participation; whether that was the right trade is the standard evaluation question.

Why climate is harder than ozone. The Montreal Protocol succeeded because CFCs came from a few dozen factories, substitutes existed and were cheap, and the benefit was immediate and local. Carbon dioxide comes from every economy's energy system, substitutes are expensive and unevenly available, and the benefit of cutting arrives decades later and everywhere — the classic collective-action problem, where each country gains by letting others cut. Add equity: rich countries hold most of the cumulative emissions, poor countries suffer most of the impacts and need energy to develop, so any agreement must settle who cuts, who pays and who is compensated.

Carbon pricing. The economic remedy is to make emitters pay. A carbon tax fixes the price per tonne; emissions fall by an amount that cannot be known in advance. A cap-and-trade scheme fixes the total quantity of permits; the price emerges from trading and can swing. Both push costs onto consumers through fuel and electricity bills, which is regressive unless revenue is returned as dividends or spent on the poor — the reason carbon taxes have been repealed where that was not done. Both also leak: production moves to countries without a price, unless border adjustments follow it.

Giải thích tiếng Việt

Ngân sách carbon. Mức tăng nhiệt độ toàn cầu tỷ lệ với lượng carbon dioxide tích luỹ từng thải, không với tốc độ năm nay. Điều đó cho một con số đơn giản và tàn nhẫn: để ở dưới một giới hạn nhiệt độ, có một ngân sách còn lại cố định. Nhân loại đã thải khoảng 2 500 GtCO₂ từ 1850; còn khoảng 250 Gt cho cơ hội tốt giữ 1,5 °C và khoảng 1 100 Gt cho 2 °C. Ở mức 40 Gt mỗi năm hiện nay, ngân sách 1,5 °C kéo dài khoảng sáu năm và ngân sách 2 °C dưới ba mươi năm. Hai hệ quả theo sau. Trì hoãn không phải chờ; nó là tiêu ngân sách. Và một mục tiêu như không ròng vào 2050 tự nó vô nghĩa — thứ đếm là diện tích dưới đường phát thải từ nay tới đó, nên đường giảm ngay dùng ít ngân sách hơn nhiều so với đường đi ngang rồi giảm muộn.

Kyoto và Paris. Nghị định thư Kyoto (1997) làm từ trên xuống: mục tiêu giảm ràng buộc, khoảng 5% dưới mức 1990, chỉ cho nước phát triển, nước đang phát triển được miễn vì phát thải lịch sử nhỏ. Hoa Kỳ không bao giờ phê chuẩn; Canada rút; và công nghiệp dời sang nước không ràng buộc, nên tới cuối Kyoto phủ khoảng 15% phát thải toàn cầu. Thoả thuận Paris (2015) làm từ dưới lên: mỗi nước tự nộp cam kết do quốc gia xác định, báo cáo minh bạch và được kỳ vọng nâng mỗi năm năm, nhằm giữ ấm lên dưới 2 °C rõ rệt và theo đuổi 1,5 °C. Gần như mọi nước tham gia, phủ khoảng 95% phát thải — nhưng không có hình phạt, và các cam kết tới nay cộng lại cho khoảng 2,5–2,8 °C. Paris đổi tính cưỡng chế lấy sự tham gia; đó có phải trao đổi đúng không là câu hỏi đánh giá chuẩn.

Vì sao khí hậu khó hơn ozone. Nghị định thư Montreal thành công vì CFC đến từ vài chục nhà máy, chất thay thế có sẵn và rẻ, và lợi ích tức thì và tại chỗ. Carbon dioxide đến từ hệ thống năng lượng của mọi nền kinh tế, chất thay thế đắt và phân bố không đều, và lợi ích của việc cắt đến sau hàng chục năm và ở khắp nơi — bài toán hành động tập thể kinh điển, nơi mỗi nước được lợi khi để nước khác cắt. Thêm công bằng: nước giàu giữ phần lớn phát thải tích luỹ, nước nghèo chịu phần lớn tác động và cần năng lượng để phát triển, nên mọi thoả thuận phải giải quyết ai cắt, ai trả và ai được đền bù.

Định giá carbon. Phương thuốc kinh tế là bắt người thải trả. Thuế carbon cố định giá mỗi tấn; phát thải giảm một lượng không biết trước. Mua bán hạn ngạch cố định tổng lượng giấy phép; giá hình thành từ giao dịch và có thể dao động. Cả hai đẩy chi phí lên người tiêu dùng qua hoá đơn nhiên liệu và điện, là luỹ thoái trừ khi nguồn thu được hoàn lại dưới dạng cổ tức hoặc chi cho người nghèo — lý do thuế carbon bị bãi bỏ ở nơi không làm vậy. Cả hai cũng rò rỉ: sản xuất dời sang nước không có giá, trừ khi điều chỉnh biên giới đi theo.

NGÂN SÁCH CARBON: MỘT CON SỐ BIẾN MỤC TIÊU NHIỆT ĐỘ THÀNH MỤC TIÊU PHÁT THẢI CÒN BAO NHIÊU ĐƯỢC THẢI đã thải từ 1850: ~2 500 GtCO₂ còn ~250 cho 1,5 °C phát thải hiện nay: ~40 GtCO₂ mỗi năm 250 ÷ 40 ≈ 6 năm ở mức hiện tại ngân sách cho 2 °C: ~1 100 Gt → ~27 năm nhiệt độ tỷ lệ với TỔNG tích luỹ, không với tốc độ năm nay → trì hoãn là tiêu ngân sách "về không ròng 2050" chỉ có nghĩa nếu đường đi xuống bắt đầu ngay — diện tích dưới đường HAI THOẢ THUẬN, HAI LOGIC Kyoto 1997: từ trên xuống mục tiêu ràng buộc cho nước giàu (−5%) nước đang phát triển miễn · Mỹ không phê chuẩn → phủ ~15% phát thải toàn cầu, công nghiệp dời đi Paris 2015: từ dưới lên mọi nước tự đặt cam kết (NDC), 5 năm nâng mục tiêu 2 °C, cố 1,5 °C · minh bạch, không phạt → phủ ~95%, nhưng tổng NDC → ~2,5–2,8 °C Định giá carbon thuế: giá chắc, lượng không chắc mua bán hạn ngạch: lượng chắc, giá không chắc cả hai: phí do người dùng chịu → cần hoàn tiền VÌ SAO KHÍ HẬU KHÓ HƠN OZONE Montreal: vài chục nhà máy, chất thay thế có sẵn, lợi ích tức thì · Khí hậu: mọi nền kinh tế, thay thế đắt, lợi ích sau nhiều chục năm công bằng: nước giàu thải tích luỹ nhiều nhất, nước nghèo chịu tác động nhiều nhất và cần năng lượng để phát triển câu hỏi đánh giá: thoả thuận thành công theo tiêu chí nào — phủ, ràng buộc, hay kết quả đo được?
Hộp bên trái giải thích ngân sách carbon, con số biến một mục tiêu nhiệt độ thành một mục tiêu phát thải. Nhiệt độ toàn cầu tỷ lệ với tổng CO₂ tích luỹ, không với tốc độ thải năm nay; nhân loại đã thải khoảng 2 500 gigaton từ 1850 và còn khoảng 250 gigaton cho 1,5 độ hoặc khoảng 1 100 cho 2 độ. Với phát thải hiện nay khoảng 40 gigaton mỗi năm, ngân sách 1,5 độ hết trong khoảng sáu năm và ngân sách 2 độ trong khoảng hai mươi bảy năm — nên trì hoãn không phải là chờ mà là tiêu ngân sách, và cam kết về không ròng vào 2050 chỉ có nghĩa nếu đường đi xuống bắt đầu ngay vì thứ đếm là diện tích dưới đường. Hộp bên phải so sánh hai thoả thuận: Kyoto 1997 từ trên xuống với mục tiêu ràng buộc chỉ cho nước giàu, nước đang phát triển được miễn và Mỹ không phê chuẩn, nên phủ khoảng 15% phát thải và công nghiệp dời sang nước không ràng buộc; Paris 2015 từ dưới lên với mọi nước tự đặt cam kết và nâng mỗi năm năm, minh bạch nhưng không phạt, phủ khoảng 95% nhưng tổng cam kết hiện dẫn tới 2,5 tới 2,8 độ. Phần định giá carbon phân biệt thuế cho giá chắc lượng không chắc với mua bán hạn ngạch cho lượng chắc giá không chắc, và nhắc rằng cả hai đẩy phí lên người dùng nên cần hoàn tiền. Hộp dưới cùng giải thích vì sao khí hậu khó hơn ozone — mọi nền kinh tế, thay thế đắt, lợi ích sau nhiều chục năm — và đặt câu hỏi công bằng cùng tiêu chí để đánh giá một thoả thuận.
Ví dụ — Ví dụ 1 — hai lộ trình cùng đích không ròng 2050, hai ngân sách khác nhau

Một nước thải 500 MtCO₂ mỗi năm vào 2025 và cam kết không ròng vào 2050. Lộ trình A: giảm đều 20 Mt mỗi năm từ 2025. Lộ trình B: giữ nguyên tới 2040 rồi giảm đều về 0 trong mười năm. Tính tổng phát thải tích luỹ của mỗi lộ trình và giải thích vì sao cùng đích mà kết quả khí hậu khác nhau.

Giải.

Lộ trình A. Giảm đều từ 500 về 0 trong 25 năm: tổng là diện tích tam giác = ½ × 500 × 25 = 6 250 Mt.

Lộ trình B. Đi ngang 500 Mt trong 15 năm = 7 500 Mt, rồi tam giác ½ × 500 × 10 = 2 500 Mt; tổng 10 000 Mt.

Vì sao khác. Nhiệt độ tỷ lệ với tổng tích luỹ, không với năm đích. B thải nhiều hơn A 3 750 Mt — 60% — dù cả hai đều không ròng vào 2050. Nếu ngân sách còn lại của nước này là 7 000 Mt cho phần đóng góp công bằng vào 1,5 °C, A vừa đủ và B vượt 43%. Hệ quả: cam kết năm đích không có ý nghĩa nếu không kèm mốc trung gian ràng buộc — đây là lý do Paris đòi nâng cam kết mỗi năm năm và các nhà khoa học đòi mục tiêu 2030 chứ không chỉ 2050.

Phản ứng thường gặp và lời đáp. B hợp lý hơn vì công nghệ sau này rẻ hơn. Đúng một phần: mặt trời và pin rẻ đi thật. Nhưng nó giả định ngân sách chờ được, mà ngân sách không chờ; và trì hoãn khoá thêm nhà máy than 40 năm tuổi thọ, làm giai đoạn giảm dốc sau 2040 gần như bất khả — phải đóng nhà máy trước khi hết khấu hao. Câu trả lời tốt tính diện tích, rồi nêu cả tính khả thi của độ dốc.

Ví dụ — Ví dụ 2 — thuế carbon bị bãi bỏ sau hai năm: vì sao và thiết kế lại

Một nước áp thuế carbon 30 đô la mỗi tấn lên nhiên liệu. Giá xăng và điện tăng, biểu tình bùng nổ ở vùng nông thôn phải lái xe xa, ngành thép than phiền nhập khẩu từ nước không có thuế rẻ hơn, và chính phủ bãi bỏ thuế trước bầu cử. Phân tích và thiết kế lại.

Giải.

Vì sao đúng về kinh tế. Thuế đặt giá lên thứ trước kia miễn phí — quyền thải — nên mọi quyết định từ chọn xe tới xây nhà máy đều tính carbon vào; nó rẻ hơn quy định từng ngành vì để mỗi người tìm cách giảm rẻ nhất cho mình. Về nguyên tắc, đây là công cụ hiệu quả nhất.

Vì sao thất bại về chính trị. Một, luỹ thoái: nhiên liệu chiếm phần thu nhập lớn hơn với người nghèo và người nông thôn không có giao thông công cộng, nên họ trả tỷ lệ cao nhất trong khi không có cách tránh. Hai, rò rỉ: thép nội chịu thuế, thép nhập thì không, nên sản xuất và phát thải dời ra nước ngoài — mất việc mà không giảm carbon toàn cầu. Ba, nguồn thu biến mất vào ngân sách chung, nên dân thấy chi phí mà không thấy lợi ích.

Thiết kế lại. Một, hoàn tiền: trả toàn bộ nguồn thu thành cổ tức bằng nhau cho mỗi người dân — hộ nghèo dùng ít nhiên liệu hơn hộ giàu nên nhận nhiều hơn mức trả, thuế thành luỹ tiến; British Columbia và Canada dùng cách này và thuế tồn tại. Hai, điều chỉnh biên giới: đánh thuế carbon lên thép nhập theo hàm lượng carbon của nó, để thép nội không bị thiệt và nước xuất khẩu có lý do đặt giá carbon của mình. Ba, bắt đầu thấp, tăng theo lịch công bố để doanh nghiệp lên kế hoạch. Bốn, thay thế trước: xe buýt nông thôn và trợ giá xe điện đi trước thuế. Kết luận: thuế thất bại không vì sai về kinh tế mà vì bỏ qua ai trả — bài học lặp lại của mọi chính sách môi trường.

Bẫy hay mất điểm — Bẫy 1 — coi năm đích là cam kết. Nhiệt độ theo tổng tích luỹ; hai lộ trình cùng đích 2050 có thể lệch 60% ngân sách.
Bẫy 2 — gọi Paris thất bại vì không ràng buộc hoặc Kyoto thành công vì ràng buộc. Kyoto phủ 15%, Paris 95%; đổi cưỡng chế lấy tham gia là trao đổi có ý thức.
Bẫy 3 — đề xuất thuế carbon mà không hoàn tiền. Luỹ thoái và bị bãi bỏ; cổ tức bằng nhau biến nó thành luỹ tiến.
Phải nhớ — Chốt bài 4. Bốn thứ mang vào phòng thi. Một, ngân sách carbon: 2 500 đã thải, 250 còn cho 1,5 °C, 40 mỗi năm — diện tích dưới đường mới đếm. Hai, Kyoto trên xuống ràng buộc 15%, Paris dưới lên tự nguyện 95% nhưng hướng 2,5–2,8 °C. Ba, khí hậu khó hơn ozone vì mọi nền kinh tế, thay thế đắt, lợi ích muộn, và công bằng. Bốn, thuế cố định giá, hạn ngạch cố định lượng; cả hai cần hoàn tiền và điều chỉnh biên giới.

Đọc xong rồi — làm thử ngay

Bài tập của chương Climate Change and Energy Production gồm 14 câu trắc nghiệm và 5 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.

Làm bài tập chương →