Mục lục bài họcĐang ở d01-b1
Environmental Value Systems and the Systems Approach
Environmental value systems. An environmental value system is the set of beliefs through which a person or society interprets environmental issues and judges which responses are reasonable. It is best treated as a spectrum rather than three boxes. An ecocentric position holds that nature has intrinsic value independent of any use to humans, and its characteristic response is to reduce demand: simpler living, self-reliance, decisions taken at community scale. An anthropocentric position holds that humans must manage the environment for sustained human benefit, and its characteristic response is institutional: taxes, quotas, regulation, and putting a price on ecosystem services so they appear in economic decisions. A technocentric position holds that technology will solve the problems technology creates, and its characteristic response is to increase supply: desalination, carbon capture, genetically modified crops.
Where a value system comes from. It is shaped by education, religion, media, personal experience and socio-economic context. This matters for examination answers, because it explains why two people can look at the same data and reach different conclusions without either lacking information.
Systems: storages and flows. A system is a set of interrelated parts working together. It is described by storages, drawn as boxes and representing where matter or energy is held, and flows, drawn as arrows and representing movement between storages. Flows are of two kinds. A transfer moves matter or energy without changing its state or chemical nature — water flowing from soil into a river. A transformation changes state or chemical nature — liquid water evaporating, or inorganic carbon becoming organic matter in photosynthesis.
Three kinds of system. They are distinguished by a single question: what crosses the boundary. An open system exchanges both matter and energy, and every natural ecosystem is open. A closed system exchanges energy but not matter; the Earth is approximately closed, since it receives solar radiation and emits heat but exchanges almost no matter. An isolated system exchanges neither, and exists only in theory. Calling the Earth an isolated system is the single most common error in this topic.
Models. A model is a simplified representation of reality used to understand it and predict its behaviour. Its strengths are that it makes a complex system comprehensible, allows prediction, and permits situations to be tested that could not be tested in reality. Its weaknesses follow from the same source: simplification means assumptions are made, outputs depend entirely on the quality of the input data, and different assumptions produce different predictions from the same system — which is why disagreement between models is normal rather than a sign that modelling has failed.
Hệ giá trị môi trường. Hệ giá trị môi trường là tập hợp các niềm tin mà qua đó một người hay một xã hội diễn giải các vấn đề môi trường và đánh giá xem giải pháp nào là hợp lý. Nên coi nó là một phổ liên tục chứ không phải ba cái hộp. Lập trường sinh thái trung tâm cho rằng thiên nhiên có giá trị tự thân độc lập với ích lợi cho con người, và phản ứng đặc trưng của nó là giảm cầu: sống giản dị hơn, tự cấp tự túc, ra quyết định ở quy mô cộng đồng. Lập trường nhân loại trung tâm cho rằng con người phải quản lý môi trường vì lợi ích lâu dài của chính con người, và phản ứng đặc trưng của nó mang tính thể chế: thuế, hạn ngạch, quy định, và định giá các dịch vụ hệ sinh thái để chúng hiện lên trong các quyết định kinh tế. Lập trường kỹ trị trung tâm cho rằng công nghệ sẽ giải quyết được chính những vấn đề mà công nghệ tạo ra, và phản ứng đặc trưng của nó là tăng cung: khử mặn, thu giữ cacbon, cây trồng biến đổi gen.
Hệ giá trị đến từ đâu. Nó được định hình bởi giáo dục, tôn giáo, truyền thông, kinh nghiệm cá nhân và bối cảnh kinh tế xã hội. Điều này quan trọng trong bài thi vì nó giải thích vì sao hai người nhìn cùng một bộ số liệu vẫn rút ra hai kết luận khác nhau mà không ai thiếu thông tin cả.
Hệ thống: kho và dòng. Hệ thống là một tập hợp các thành phần liên hệ với nhau và cùng vận hành. Nó được mô tả bằng các kho, vẽ bằng hộp và biểu thị nơi vật chất hay năng lượng được giữ lại, cùng các dòng, vẽ bằng mũi tên và biểu thị sự di chuyển giữa các kho. Dòng có hai loại. Chuyển vận di chuyển vật chất hoặc năng lượng mà không làm đổi trạng thái hay bản chất hoá học — nước chảy từ đất ra sông. Chuyển hoá làm đổi trạng thái hoặc bản chất hoá học — nước lỏng bốc hơi, hoặc cacbon vô cơ trở thành chất hữu cơ trong quang hợp.
Ba loại hệ. Chúng được phân biệt bằng đúng một câu hỏi: cái gì đi qua được ranh giới. Hệ mở trao đổi cả vật chất lẫn năng lượng, và mọi hệ sinh thái tự nhiên đều là hệ mở. Hệ kín trao đổi năng lượng nhưng không trao đổi vật chất; Trái Đất gần đúng là hệ kín, vì nó nhận bức xạ Mặt Trời và toả nhiệt ra ngoài nhưng hầu như không trao đổi vật chất. Hệ cô lập không trao đổi gì cả và chỉ tồn tại trên lý thuyết. Gọi Trái Đất là hệ cô lập là lỗi phổ biến nhất trong chuyên đề này.
Mô hình. Mô hình là một biểu diễn giản lược của thực tại, dùng để hiểu và để dự báo hành vi của nó. Điểm mạnh của mô hình là làm một hệ phức tạp trở nên hiểu được, cho phép dự báo, và cho phép thử những tình huống không thể thử trong thực tế. Điểm yếu của nó bắt nguồn từ đúng cùng một chỗ: việc giản lược đồng nghĩa với việc phải đặt giả định, kết quả phụ thuộc hoàn toàn vào chất lượng dữ liệu đầu vào, và các giả định khác nhau cho ra dự báo khác nhau từ cùng một hệ — nên việc các mô hình bất đồng với nhau là điều bình thường chứ không phải dấu hiệu mô hình hoá thất bại.
Một ngư trường ven biển đang suy giảm nhanh. Hãy trình bày giải pháp mà một người sinh thái trung tâm, một người nhân loại trung tâm và một người kỹ trị trung tâm sẽ đề xuất, rồi chỉ ra điều mà cách đóng khung này làm lộ ra.
Lập trường sinh thái trung tâm — giảm cầu và trả lại không gian cho tự nhiên. Đề xuất điển hình: lập các khu cấm khai thác hoàn toàn với diện tích lớn, không phải để tối đa sản lượng dài hạn mà vì đàn cá và hệ sinh thái có giá trị tự thân; giảm tiêu thụ hải sản trong khẩu phần; chuyển sang đánh bắt quy mô nhỏ do cộng đồng địa phương quản lý bằng tri thức bản địa. Lập luận nền: vấn đề không phải là thiếu công nghệ mà là con người lấy đi quá nhiều.
Lập trường nhân loại trung tâm — quản lý bằng thể chế để duy trì lợi ích lâu dài. Đề xuất điển hình: xác định sản lượng bền vững tối đa bằng nghiên cứu khoa học, rồi áp tổng sản lượng cho phép khai thác; chia thành hạn ngạch cá nhân có thể chuyển nhượng để chủ tàu có lợi ích trong tương lai của đàn cá; quy định kích thước mắt lưới và mùa cấm; và bỏ trợ giá nhiên liệu vốn đang giữ đội tàu dư thừa ở ngoài khơi. Lập luận nền: đàn cá là vốn tự nhiên phải được quản lý để sinh lợi lâu dài cho con người.
Lập trường kỹ trị trung tâm — tăng cung bằng công nghệ. Đề xuất điển hình: mở rộng nuôi trồng thuỷ sản để thay thế nguồn đánh bắt tự nhiên; dùng công nghệ chọn giống và thức ăn công nghiệp để nâng năng suất; dùng vệ tinh và cảm biến để giám sát đàn cá chính xác hơn; nghiên cứu đạm thay thế từ tảo hoặc từ nuôi cấy. Lập luận nền: không cần bắt ít hơn, chỉ cần tạo ra nhiều nguồn cung hơn.
Điều cách đóng khung này làm lộ ra — và đây là phần được chấm. Ba nhóm không bất đồng về số liệu; họ có thể cùng chấp nhận rằng đàn cá đang giảm 40%. Họ bất đồng về việc cái gì được phép thay đổi. Người sinh thái trung tâm coi mức tiêu dùng là biến có thể thay đổi và thiên nhiên là ràng buộc cứng; người kỹ trị trung tâm coi công nghệ là biến có thể thay đổi và mức tiêu dùng là ràng buộc cứng; người nhân loại trung tâm coi thể chế là biến có thể thay đổi. Vì vậy tranh luận môi trường hiếm khi được giải quyết bằng thêm dữ liệu.
Ghi chú để tránh mất điểm. Đừng viết như thể mỗi người thuộc trọn một nhóm. Cùng một người có thể theo lập trường kỹ trị với năng lượng — ủng hộ điện hạt nhân — nhưng theo lập trường sinh thái với rừng nguyên sinh. Đây là một phổ, và nêu được điều đó là dấu hiệu hiểu đúng khái niệm.
Hãy vẽ hệ thống nước của một lưu vực nhỏ bằng ngôn ngữ kho và dòng. Phân loại từng dòng là chuyển vận hay chuyển hoá, và cho biết hệ này thuộc loại mở, kín hay cô lập.
Các kho — vẽ bằng hộp. Nước bị chặn giữ trên tán cây; nước đọng trên mặt đất; độ ẩm trong đất; nước ngầm trong tầng chứa nước; nước trong lòng sông; hơi nước trong khí quyển; và băng tuyết nếu có.
Các dòng chuyển vận — chỉ đổi chỗ, vật chất không đổi. Thấm, tức nước qua bề mặt vào đất. Thấm sâu, tức nước từ đất xuống tầng đá. Dòng chảy trong đất, tức chuyển động ngang về phía lòng sông. Dòng chảy nước ngầm. Dòng chảy tràn mặt. Dòng chảy trong lòng dẫn. Ở mọi dòng này, nước vẫn là nước lỏng, chỉ đổi vị trí.
Các dòng chuyển hoá — đổi trạng thái. Bốc hơi, tức nước lỏng thành hơi. Thoát hơi nước qua khí khổng của thực vật, cũng là lỏng thành hơi. Ngưng tụ, tức hơi thành lỏng. Đóng băng và tan băng. Ở mọi dòng này, trạng thái của nước thay đổi.
Mẹo phân loại nhanh trong phòng thi. Nếu tên quá trình là một động từ chỉ SỰ DI CHUYỂN — chảy, thấm, rơi, tràn — thì đó là chuyển vận. Nếu nó là một PHÉP BIẾN ĐỔI — bốc hơi, ngưng tụ, đóng băng, quang hợp, hô hấp, phân huỷ — thì đó là chuyển hoá. Mẹo này đúng ở mọi chuyên đề còn lại của môn học.
Loại hệ. Lưu vực này là một hệ mở. Nó nhận vật chất vào qua giáng thuỷ và nhận năng lượng vào từ Mặt Trời; nó đưa vật chất ra qua dòng chảy sông đổ ra biển và qua bốc thoát hơi nước, và toả nhiệt ra ngoài. Vì cả vật chất lẫn năng lượng đều đi qua ranh giới, nó là hệ mở — như mọi hệ sinh thái tự nhiên khác.
Điểm dễ mất điểm khi vẽ. Mọi mũi tên phải có tên gọi đúng của quá trình, không được để trống và không được ghi chung chung kiểu "nước đi". Và phải phân biệt rõ hộp với mũi tên: bốc hơi là một DÒNG chứ không phải một kho, còn độ ẩm đất là một KHO chứ không phải một dòng. Nhầm hai thứ này là lỗi cấu trúc và bị trừ điểm nặng hơn lỗi thiếu một quá trình.
Bẫy 2 — dán nhãn ba hệ giá trị như ba cái hộp. Đó là một PHỔ, và cùng một người có thể ở vị trí khác nhau với những vấn đề khác nhau. Cách phân biệt chắc chắn là hỏi họ đề xuất GIẢI PHÁP gì, không phải hỏi họ có yêu thiên nhiên hay không.
Bẫy 3 — lẫn chuyển vận với chuyển hoá. Chuyển vận chỉ đổi chỗ; chuyển hoá đổi trạng thái hoặc đổi chất. Mẹo: động từ chỉ sự di chuyển là chuyển vận, phép biến đổi là chuyển hoá.
Đọc xong rồi — làm thử ngay
Bài tập của chương Foundations of Environmental Systems and Societies gồm 14 câu trắc nghiệm và 5 đề tự luận. Đáp án hiện ngay khi chọn, miễn phí.